Mẹ Việt Nam Anh hùng Huỳnh Thị Ngôn (1916-1997)

Mẹ Huỳnh Thị Ngôn sinh năm Bính Thìn (1916) trong một gia đình nông dân có mức sống đủ ăn. Vừa tròn 20 tuổi, mẹ lấy ông Võ Văn Đặng - lớn hơn 10 tuổi - và lần lượt sinh hạ bảy người con.

Cách mạng tháng Tám 1945 thành công chưa bao lâu, người dân Tam An vừa hưởng cuộc sống độc lập tự do tròn 5 tháng thì quân Pháp từ tỉnh lỵ Biên Hòa kéo xuống đánh chiếm quận lỵ Long Thành. Chúng nống ra các xã chung quanh thực hiện âm mưu bình định Nam Kỳ trong vòng vài tháng. Chúng đóng bót Tam An; tên sếp bót Tây chỉ huy đám lính Cao Đài ngày ngày đi càn quét khủng bố nhân dân, cướp phá đồ đạc của cải, đốt nhà dân, bắt giết những ai chúng nghi đi theo kháng chiến. Sự tàn ác, dã man của giặc khiến người dân Tam An càng căm thù. Ông Võ Văn Đặng hăng hái tham gia Mặt trận Liên Việt xã, làm công tác giao liên. Mẹ Năm Ngôn thì lo làm lụng nuôi bầy con thơ, nuôi chồng cơm nhà việc nước, đóng góp một phần cho cán bộ, du kích địa phương như bao gia đình trong xã; mặt khác lo chạy giặc càn bố thường xuyên.

Ngày 20/1947 (2 tháng 5 năm Đinh Hợi) lính Cao Đài bót Tam An bắt ông ở bìa rừng. Chúng lôi về đánh đập tra khảo, bắt ông khai ra số cán bộ, du kích và cơ sở địa phương. Nhưng ông ráng chịu đòn tới chết. Chúng mang chôn lén. Ít lâu sau, một viên thông ngôn nói ra mẹ mới biết. Mẹ vật vã đau xót trước mất mát lớn lao này. Người vợ trẻ thương nhớ khôn nguôi người chồng đầu gối, tay ấp hơn một chục năm ròng, nay không còn nữa. Mẹ ủng hộ cho xã 180 giạ lúa, kẻo giặc càn vào lấy mất thì uổng.

Sau Hiệp định Genève tháng 7/1954, ba người con mẹ Năm Ngôn khôn lớn dần. Mẹ lấy vợ cho anh Ba Thanh vào thời kỳ Mỹ - Diệm mặc sức tung hoành, tha hồ bắn giết, tù đày những người yêu nước chủ trương đấu tranh chính trị, đòi địch phải thi hành Hiệp định, hiệp thương với miền Bắc để tổng tuyển cử thống nhất nước nhà. Tức nước ắt vỡ bờ, nhân dân miền Nam chịu nhiều tổn thất to lớn, đã đồng khởi sau khi có Nghị quyết 15 của Trung ương Đảng (chủ trương dùng bạo lực cách mạng chống trả bạo lực phản cách mạng). Số cán bộ huyện phụ trách vùng 1 (gồm các xã từ Phước Nguyên, Tam An, Tam Phước đến Phước Tân) đã họp nhân dân để triển khai Nghị quyết. Bà con đi họp đông, phấn khởi vì không còn bị bó tay như trước, sẵn sàng cho con em tham gia lực lượng vũ trang nhân dân. Tháng 8/1960, anh Ba Thanh (Võ Văn Thanh) vào du kích xã. Anh hăng hái cùng đồng đội tổ chức mít tinh, diệt ác phá kềm, giành quyền làm chủ xóm làng. Cán bộ và du kích xã sống trong lòng bà con, được dân nuôi, che chở, bảo vệ. Hầu như không ngày nào anh không ghé gia đình ăn cơm và nhận các thứ cần dùng. Mẹ Năm Ngôn có trâu, lại bán quán nên có tiền cho con. Mặt khác, thu lượm được tin tức gì của đám lính bót, mẹ cho anh em biết ngay để kịp thời ứng phó. Dưới sự chỉ đạo của Huyện ủy Long Thành và Chi bộ xã Tam An, mẹ Năm Ngôn tham gia đội quân tóc dài, mấy lần cùng nhiều bà nhiều chị trong xã và các xã khác kéo nhau về quận lỵ đấu tranh đòi địch: không bắn pháo bừa bãi làm chết dân thường, không lùa dân gom vào ấp chiến lược, không rải chất độc hóa học... Dù địch cản ngăn mọi cách, tội ác của chúng vẫn bị tố cáo, phơi bày.

Ngày 17/3/1962 (12 tháng 2 năm Nhâm Dần), đội du kích xã đụng địch ở bực sông. Anh Ba Thanh hy sinh, được anh em chôn cất chu đáo tại chỗ (sau này mất mộ). Mẹ Năm Ngôn và vợ anh nghe tin dữ, chỉ dám khóc lén.

Hai tháng sau, anh Sáu Sơn (Võ Văn Sơn tức Chuyền), sinh năm 1940 nói với mẹ:

- Nó giết ba tôi, lại giết anh Ba, tôi tới tuổi quân dịch nó sẽ bắt lính. Thôi, tôi đi trả thù...

Anh tham gia du kích xã, bám trụ địa phương đánh giặc. Sau mấy năm chiến đấu, anh được cử làm xã đội trưởng.

Năm 1963, hai người con của mẹ Năm Ngôn là anh Năm Vân (Võ Văn Vân) và chị Bảy Lệ (Võ Thị Lệ) lại thoát ly tiếp. Năm Vân đi bộ đội, Bảy Lệ đi y tá quân đội. Mẹ ít có điều kiện đi thăm tuy rất nhớ các con.

Ngày 6/1/1968 (7 tháng chạp năm Đinh Mùi), anh Sáu Sơn và đồng đội đụng địch Thái Lan đi càn vào An Lợi. Anh bị thương nặng, anh em đưa về tuyến sau, nhưng không cứu chữa được. Anh hy sinh và được chôn cất ngay tại quê hương Tam An. Mẹ Năm Ngôn tưởng không sống nổi vì tin sét đánh này. Song mẹ phải cố nén đau thương để giặc không để ý, làm khó dễ cho gia đình, nhất là địch dò biết được mẹ có mấy con tham gia lực lượng giải phóng.

Năm năm nữa trôi qua, các nỗi đau thương chưa lành thì mẹ lại đón nhận nỗi xé lòng mới. Ngày 19/6/1973 (19 tháng 5 năm Quý Sửu), anh Năm Vân (Võ Văn Vân) hy sinh tại Xuyên Mộc (nhưng chưa nhận được bằng Tổ quốc ghi công). Chị Bảy Lệ (Võ Thị Lệ) bị thương gãy chân, trở thành thương binh loại 2/4. Con gái út, Tám Dung (Võ Thị Dung) trở thành du kích mật của xã năm 1974.

Mẹ Huỳnh Thị Ngôn có chồng và ba con trai là liệt sĩ, con gái là thương binh. Mẹ được tặng Huân chương Độc lập và hưởng mọi chế độ chính sách chung. Mẹ được Nhà nước trao tặng danh hiệu cao quý Bà mẹ Việt Nam Anh hùng theo Quyết định số 394/KTCTN ngày 17/12/1994. Mẹ qua đời năm 1997