MẸ VIỆT NAM ANH HÙNG LÊ THỊ TRỊ – NGƯỜI MẸ ĐI QUA HAI CUỘC CHIẾN TRANH

Có những câu chuyện về chiến tranh không bắt đầu từ chiến trường, cũng không được kể bằng những trận đánh hay những chiến công. Có những câu chuyện bắt đầu từ một căn nhà nhỏ ở một vùng quê, nơi một người mẹ đã lần lượt tiễn những người thân yêu ra đi, rồi sống phần đời còn lại với những ký ức không thể nào quên. Mẹ Việt Nam Anh hùng Lê Thị Trị là một trong những người mẹ như thế. Cuộc đời của mẹ gắn với những năm tháng chiến tranh, với hoạt động cách mạng, với những mất mát của chính gia đình mình và đặc biệt với một câu chuyện rất đặc biệt: mẹ vừa là một người mẹ có chồng, có con hy sinh, vừa là con gái của Mẹ Việt Nam Anh hùng Nguyễn Thị Thứ – người mẹ có nhiều người thân hy sinh trong các cuộc kháng chiến. Mẹ Lê Thị Trị sinh năm 1919, là con gái cả của Mẹ Việt Nam Anh hùng Nguyễn Thị Thứ, quê ở Thanh Quýt, Điện Bàn, Quảng Nam. Mẹ đã sống qua hơn một thế kỷ, chứng kiến những biến động lớn của quê hương và đất nước, và qua đời ngày 4 tháng 5 năm 2025, hưởng thọ 106 tuổi.

Sinh ra trong một gia đình ở vùng đất Quảng Nam giàu truyền thống yêu nước, cuộc đời Lê Thị Trị sớm gắn với những năm tháng chiến tranh. Mẹ không chỉ là người ở phía sau cuộc chiến. Trong thời kỳ kháng chiến, mẹ trực tiếp tham gia hoạt động cách mạng, bị địch bắt, giam cầm và tra tấn, để lại thương tật và sau này được xác nhận là thương binh. Những trải nghiệm ấy khiến câu chuyện về mẹ khác với hình ảnh quen thuộc của một người mẹ chỉ đứng ở hậu phương chờ con. Mẹ vừa là người trực tiếp tham gia vào cuộc đấu tranh, vừa là người phải chịu những mất mát ngay trong chính gia đình mình.

Nhưng có lẽ, phần đau đớn nhất trong cuộc đời mẹ bắt đầu từ những người thân mà chiến tranh đã lấy đi. Gia đình mẹ Lê Thị Trị có ba liệt sĩ: chồng mẹ, ông Ngô Tưởng, hy sinh năm 1956; hai người con gái là Ngô Thị Điểu, hy sinh năm 1970, và Ngô Thị Cúc, hy sinh năm 1973. Ba con người, ba cuộc đời, ba lần mất mát. Với lịch sử, đó có thể là những dòng thông tin được ghi trong hồ sơ liệt sĩ. Nhưng với một người mẹ, đó là một người chồng, hai người con – những người từng sống cùng mẹ dưới một mái nhà, từng gọi mẹ bằng những tiếng gọi thân thuộc và từng có những năm tháng bình thường trước khi chiến tranh lấy họ đi.

Người chồng hy sinh khi đất nước vẫn còn trong chiến tranh. Rồi nhiều năm sau, mẹ lại phải tiễn hai người con gái. Nếu một lần mất mát đã đủ khiến một gia đình đau đớn, thì ba lần mất mát có lẽ là một nỗi đau kéo dài qua cả cuộc đời. Nhưng điều đáng nói là mẹ vẫn tiếp tục sống, tiếp tục gánh vác gia đình và tiếp tục giữ gìn ký ức về những người đã nằm xuống. Mẹ không chỉ là người chứng kiến chiến tranh mà còn là người mang chiến tranh trong chính cuộc đời mình.

Có một điều khiến câu chuyện về Mẹ Lê Thị Trị càng đặc biệt: mẹ chính là con gái của Mẹ Việt Nam Anh hùng Nguyễn Thị Thứ. Nếu cuộc đời của mẹ Trị đã chứa đựng những mất mát lớn, thì gia đình mẹ Thứ còn chịu những tổn thất khủng khiếp hơn. Mẹ Nguyễn Thị Thứ có 12 người con; gia đình mẹ có 12 liệt sĩ, gồm 9 người con trai, một con rể và hai cháu ngoại đã hy sinh trong các cuộc kháng chiến. Lê Thị Trị là người con gái duy nhất và là con cả của mẹ Thứ. Chính mẹ Trị, sau ngày đất nước thống nhất, đã trực tiếp chăm sóc và phụng dưỡng mẹ mình cho đến khi Mẹ Nguyễn Thị Thứ qua đời.

Điều đó khiến hai cuộc đời của hai người mẹ như được nối vào nhau bởi một sợi dây rất đặc biệt. Mẹ Thứ mất đi những người con và người thân yêu nhất trong chiến tranh. Mẹ Trị vừa phải chịu nỗi đau mất chồng, mất con của chính mình, vừa ở bên chăm sóc người mẹ đã trải qua những mất mát còn lớn hơn. Hai người phụ nữ, hai thế hệ trong cùng một gia đình, cùng mang trên vai những ký ức của chiến tranh. Có lẽ không cần những lời quá lớn lao để nói về họ. Chỉ riêng việc một người mẹ phải chứng kiến nhiều người thân lần lượt hy sinh, rồi tiếp tục sống và chăm sóc người mẹ già của mình, cũng đã đủ để cảm nhận sức chịu đựng phi thường của con người trong chiến tranh.

Sau năm 1975, đất nước bước vào hòa bình. Đối với nhiều người, đó là ngày trở về, ngày đoàn tụ và bắt đầu một cuộc sống mới. Nhưng với Mẹ Lê Thị Trị, hòa bình không thể đưa chồng và hai người con trở về. Những người đã hy sinh vẫn chỉ còn trong ký ức. Mẹ tiếp tục cuộc đời của mình bên những người còn sống và chăm sóc Mẹ Nguyễn Thị Thứ. Những năm tháng sau chiến tranh vì thế không phải là những năm tháng mẹ quên đi quá khứ. Ngược lại, đó là khoảng thời gian mẹ mang theo ký ức về những người đã mất và tiếp tục gìn giữ câu chuyện của gia đình mình.

Có lẽ chính vì thế, khi nhắc đến danh hiệu Mẹ Việt Nam Anh hùng, chúng ta cần nhìn phía sau danh hiệu ấy là một con người cụ thể. Mẹ Lê Thị Trị không chỉ là một cái tên trong danh sách những người được phong tặng danh hiệu. Mẹ là một người phụ nữ đã từng trực tiếp tham gia cách mạng, từng bị bắt và tra tấn, từng mất chồng, mất con, từng mang thương tật và sau chiến tranh lại dành nhiều năm chăm sóc chính người mẹ của mình. Danh hiệu ghi nhận sự hy sinh, nhưng không thể kể hết cuộc đời phía sau sự hy sinh ấy.

Năm 2025, khi Mẹ Lê Thị Trị qua đời ở tuổi 106, tin về sự ra đi của mẹ được nhiều cơ quan báo chí đăng tải. Mẹ ra đi sau hơn một thế kỷ sống trên quê hương, trong đó có những năm tháng chiến tranh và những năm tháng dài của hòa bình. Điều đặc biệt là mẹ đã sống đủ lâu để chứng kiến đất nước từ những ngày chiến tranh đi đến ngày hòa bình, chứng kiến quê hương đổi thay và chứng kiến nhiều thế hệ trẻ lớn lên trong một hoàn cảnh hoàn toàn khác với thế hệ của mình.

Nhưng có lẽ, điều khiến câu chuyện về Mẹ Lê Thị Trị còn được nhắc lại không chỉ là tuổi thọ 106 năm. Đó là một cuộc đời mà chỉ cần nhìn vào những mốc chính cũng đã thấy bóng dáng của cả một thế kỷ. Một cô gái trẻ bước vào thời chiến. Một người phụ nữ trực tiếp hoạt động cách mạng và chịu tù đày. Một người vợ mất chồng. Một người mẹ mất hai con. Một người con gái chăm sóc người mẹ đã mất đi rất nhiều người thân. Và cuối cùng là một người mẹ già đi trong hòa bình, mang theo ký ức về những người đã không thể trở về.

Có những nỗi đau chiến tranh không thể đo bằng con số. Ba liệt sĩ trong gia đình mẹ Lê Thị Trị là một con số. Nhưng phía sau con số ấy là ba cuộc đời và một người phụ nữ phải sống với sự mất mát ấy suốt nhiều thập kỷ. Hai người con gái hy sinh là một con số. Nhưng phía sau đó là hai lần người mẹ phải đối diện với sự chia lìa. Một người chồng hy sinh là một dòng trong lịch sử. Nhưng phía sau đó là một cuộc đời vợ chồng đã bị chiến tranh cắt ngang.

Vì thế, câu chuyện về Mẹ Lê Thị Trị cũng là câu chuyện về những người ở lại sau chiến tranh. Người lính có thể hy sinh trong một khoảnh khắc, nhưng gia đình của họ phải sống tiếp với sự thiếu vắng ấy. Người đã nằm xuống không còn cảm nhận được thời gian trôi qua, còn người mẹ, người vợ, người thân ở lại phải mang theo ký ức về họ qua từng năm, từng tháng, từng mùa. Đó là một phần của chiến tranh thường không xuất hiện trong những bức ảnh về chiến trường, nhưng lại tồn tại rất lâu trong đời sống của những người còn sống.

Ngày nay, quê hương Điện Bàn đã đổi thay. Những con đường, ngôi nhà và cuộc sống bình yên đã thay thế cho những năm tháng bom đạn. Những người trẻ được học tập, làm việc, xây dựng gia đình và nghĩ về tương lai mà không phải sống trong nỗi lo người thân có thể ra đi rồi không trở lại. Sự bình yên ấy càng khiến câu chuyện của những người như Mẹ Lê Thị Trị trở nên đáng nhớ. Bởi mẹ và thế hệ của mẹ đã không được hưởng một tuổi trẻ bình thường như thế.

Mẹ Lê Thị Trị đã đi qua chiến tranh, đi qua những mất mát của gia đình và đi qua hơn một thế kỷ của đất nước. Mẹ đã mất vào năm 2025, nhưng câu chuyện về mẹ vẫn còn ở lại. Không chỉ như câu chuyện về một Mẹ Việt Nam Anh hùng, mà còn như câu chuyện về một người phụ nữ đã mang trên vai những mất mát rất lớn nhưng vẫn tiếp tục sống, tiếp tục chăm sóc gia đình và giữ gìn ký ức về những người đã hy sinh.

Có những người mẹ được gọi là anh hùng bởi những gì họ đã hy sinh. Nhưng trước khi trở thành một danh hiệu, họ đã là những người mẹ bằng xương bằng thịt – biết yêu thương, biết đau đớn, biết chờ đợi và biết nhớ thương những người không bao giờ trở về.

Và Mẹ Việt Nam Anh hùng Lê Thị Trị là một câu chuyện như thế.

Một cuộc đời bắt đầu từ những năm tháng chiến tranh, đi qua những mất mát của một gia đình, tiếp tục trong những năm tháng hòa bình và khép lại sau 106 năm. Mẹ đã ra đi, nhưng phía sau mẹ vẫn còn những cái tên của chồng, của những người con đã hy sinh và của người mẹ Nguyễn Thị Thứ – những cái tên cùng tạo nên một câu chuyện gia đình đặc biệt trong lịch sử chiến tranh Việt Nam.

Có những người đã nằm lại để đất nước có ngày hòa bình. Có những người ở lại để gìn giữ ký ức về họ. Và có những người mẹ, như Mẹ Lê Thị Trị, đã dành gần như cả cuộc đời mình để làm cả hai điều ấy: sống tiếp và không bao giờ quên.