Mẹ Việt Nam Anh hùng Nguyễn Thị Bùi (1883-1946)

Xã Tam An là địa phương có số Bà mẹ Việt Nam Anh hùng được phong tặng và truy tặng cao nhất huyện Long Thành, thứ nhì tỉnh Đồng Nai (sau xã Phú Hội, huyện

Nhơn Trạch). Mẹ Nguyễn Thị Bùi là một trong số gần hai mươi mẹ của Tam An được truy tặng danh hiệu cao quý đó. Mẹ sinh năm Quý Mùi 1883. Gia đình mẹ chuyên làm ruộng, lớn lên mẹ lấy chồng cũng làm ruộng và vườn cây ăn trái. Mẹ sinh hạ nuôi đến trưởng thành một con trai duy nhất là Trần Quang Phát. Anh được mẹ cho đi học ở ngoài thị trấn Long Thành.

Cách mạng tháng Tám 1945 sắp nổ ra thì phong trào Thanh niên Tiền phong đã lan nhanh từ Sài Gòn về các tỉnh Nam Bộ. Dù là một làng quê khá hẻo lánh, ở đây cũng phát triển tổ chức yêu nước này. Lúc đó anh Trần Quang Phát đã là một trung niên ở lứa tuổi 40, song tinh thần yêu nước được khơi gợi đã thúc đẩy anh hăng hái tham gia sinh hoạt, tập luyện cùng nhiều thanh thiếu niên trẻ tuổi hơn. Cách mạng tháng Tám thắng lợi, anh được cử làm Chủ tịch Ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời xã An Lợi. Những ngày độc lập tự do đầu tiên sau hơn tám mươi năm nô lệ là những ngày hội tưng bừng của nhân dân Tam An. Vui chưa được bao lâu, giặc Pháp lại xâm lược nước ta một lần nữa. Tiếng súng kháng chiến từ Sài Gòn vang vọng về Tam An. Rồi đúng sáng ngày ông Táo chầu Trời năm Ất Dậu (25/1/1946) quân địch có đủ xe tăng đại bác và tàu chiến tiến đánh huyện Long Thành. Một phân đội giải phóng quân Long Thành chặn đánh địch ở

An Lợi, nhưng chúng có ưu thế về binh hỏa lực nên đã tràn vào An Lợi, Tam An đốt phá một số nhà dân. Rồi chúng đóng bót Tam An và một số tua bót khác... Mẹ Nguyễn Thị Bùi đã ngoài 60 già yếu, ở lại trông nhà. Vợ con anh Phát tạm lánh đi nơi khác. Cơ quan xã An Lợi rút vào rừng Tam An.

Hồi đó cán bộ, dân quân du kích xã đều cơm nhà việc nước. Mẹ Bùi tiếp tế cho con và đồng đội để các anh có thể công tác và chiến đấu. Giặc biết mẹ là mẹ của cán bộ Việt Minh, để ý theo dõi khá chặt. Anh Phát thường tranh thủ về thăm mẹ những khi lính địch không ruồng bố, hoặc ghé nhà vào ban đêm. Mẹ lâm bệnh qua đời trong năm 1946.

Chiều 14 tháng 4 năm Đinh Hợi (tức ngày 2/6/1947), trong khi đi thu thuế và đóng góp của đồng bào, chủ tịch Trần Quang Phát bị địch bắt ở cánh đồng Tân Hòa (xã An Phước). Anh bỏ chạy, chúng bắn anh gãy chân rồi khiêng về bót. Chúng định khai thác anh để phăng ra tổ chức kháng chiến ở địa phương. Sáng hôm sau chúng dùng xe bò chở anh về quận Long Thành. Trên đường đi, anh cắn đứt lưỡi tự vẫn để giữ bí mật cách mạng. Dù anh đã chết, chúng vẫn bắn anh hòng hù dọa nhân dân.

Gia đình đi tìm anh, nghe bọn lính thuật lại khí phách ngoan cường của anh đầy vẻ kính phục. Vợ và con anh đau xót khôn nguôi nhưng cũng hết sức tự hào về anh.

Đảng và Nhà nước quyết định truy tặng mẹ Nguyễn Thị Bùi danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng theo Quyết định số 814/KTCTN ngày 24/4/1996