Mẹ Việt Nam Anh hùng Nguyễn Thị Cửu (1913 - 1956)

Mẹ Nguyễn Thị Cửu sinh năm Quý Sửu 1913 trong một gia đình nông dân nghèo ở xã Long Thọ, huyện Nhơn Trạch, tỉnh Đồng Nai. Mẹ lấy ông Huỳnh Văn Lộc ở xã Hiệp Phước láng giềng, cũng là dân làm ruộng, sinh hạ năm người con đều nuôi được tới tuổi trưởng thành (một gái đầu lòng và bốn trai kế tiếp).

Khi Cách mạng tháng Tám 1945 sắp nổ ra, ông Huỳnh Văn Lộc dù ở lứa tuổi trung niên vẫn hăng hái tham gia phong trào Thanh niên tiền phong. Khi ta cướp chính quyền thắng lợi ở quận lỵ thì ủy ban nhân dân cách mạng lâm thời các xã Phước Lai, Phước Kiểng... được thành lập. Ông tham gia một số công tác của xã. Đầu năm 1946, quân Pháp trở lại đánh chiếm quận lỵ Long Thành rồi nống ra các xã trong vùng. Ông trở thành cán bộ phong trào của xã, cơm nhà việc nước, Giặc đóng bót trong xã, ông đi đi về về giữa quê và chiến khu Phước An. Một lần ông giấu một bó giấy tờ ghi chép công tác ở mái nhà, lính địch đi ruồng bố xét nhà, thấy tài liệu, bắt mẹ Cửu gọi ông về. Mẹ vờ đồng ý, làm kế hoãn binh nói ông đi làm ăn xa, khi nào về sẽ bảo ông ở lại. Sau đó, chúng không nhắc tới, mẹ cũng cho qua luôn lời hứa trước.

Do đau bao tử mãn tính không tiền mua thuốc chữa chạy, mẹ Nguyễn Thị Cửu qua đời để lại các con còn nhỏ dại. Vào thời kỳ này, Mỹ Diệm thực hiện chiến lược chiến tranh cảnh sát, huy động mọi lực lượng quân sự và các công cụ bạo lực phản cách mạng hòng tiêu diệt cách mạng miền Nam. Ở các xã Phước Lai, Phước Kiểng (nay nhập thành xã Hiệp Phước) số hương chức hội tề cũ lại nhảy ra nắm chính quyền. Mạng lưới do thám, chỉ điểm hoạt động mạnh để dò la số cán bộ nằm vùng và cơ sở mật. Các chiến dịch tố cộng, diệt cộng khiến nhiều đồng chí ở Phước Kiểng sa vào tay địch: Hoàng, Bảy Bùng, Tú, Năm... Suốt mấy năm liền, Hiệp Phước thuộc loại vùng yếu.

Đầu năm 1962, anh Ba Minh (Huỳnh Ngọc Minh, tức Anh Dũng sinh năm 1942) bị bắt quân dịch, được đồng chí Ba Chơn móc đi thoát ly. Anh vào du kích xã một thời gian rồi trở thành cán bộ xây dựng phong trào. Khi địch gom dân lập ấp chiến lược năm 1963, anh nhiều lần đột vô các ấp xây dựng cơ sở, nhận tiếp tế rồi lại rút về căn cứ trong rừng.

Năm Sơn (Huỳnh Ngọc Sơn, tức Hùng Cường, sinh năm 1950) mới mười ba tuổi ngày ngày đi tìm anh em cán bộ. Tháng 9-1963, Năm Sơn bỏ nhà theo anh Ba Minh vào căn cứ. Ưa thích đi chiến đấu, Năm Sơn xin gia nhập C.240 của huyện Long Thành, được giao bất kỳ nhiệm vụ nào cũng hoàn thành tốt và luôn luôn xin đi chiến đấu.

Chị Hai Thu (Huỳnh Thị Thu, tên thật là Huỳnh Thị Trinh) lấy chồng ở xã An Lợi cũng được giao nhiệm vụ nắm tin tức, tình hình hoạt động của địch trong ấp chiến lược An Lợi kịp thời báo cho các đồng chí Sáu Rạng và Linh từ năm 1963. Các đồng chí yêu cầu chị bán sương sa lãi rất ít nhưng có thể la cà mọi chỗ, nắm chắc tình hình địch phục vụ các cuộc đấu tranh của ta.

Tư Quang (Huỳnh Ngọc Quang) vừa đến tuổi quân dịch, chị Hai Thu liền dẫn vô căn cứ giao cho anh Ba Minh. Mới đầu anh làm kế toán kinh tài huyện Nhơn Trạch, được ít lâu anh xin đi bộ đội Tiểu đoàn 2 thuộc Trung đoàn 4, Sư đoàn chủ lực 5 của Miền.

Các con đều đi thoát ly, trừ con út quá nhỏ sống ở nhà, cho nên ông Huỳnh Văn Lộc bị hội đồng xã gọi lên gọi xuống, bắt phải kêu các con về.

Năm 1965, anh Ba Minh trở thành Bí thư chi bộ xã Phước Lai. Sáng ngày 24/7/1965, anh cùng một đồng chí đột vào ấp Cây Vạn rồi trở về căn cứ. Các anh đụng lính bảo an 464 ở khu Lò than Phước Long. Anh Ba Minh đã vào tới rừng, thấy đồng đội bị đạn gãy giò, quay lại cõng đi. Anh cũng trúng đạn, lính vây chặt gọi hàng. Anh bắn một tên bị thương rồi hô lớn: “Đả đảo đế quốc Mỹ! Hồ Chủ tịch muôn năm!” Chúng biết anh không đầu hàng, xả súng nát cả ngực. Đồng chí kia cũng hy sinh luôn. Chúng kéo xác các anh về chợ. Chị Hai Thu - lúc này đang ở Hiệp Phước - ra xin về chôn. Sau một hồi giằng co chúng mới chịu cho khẩm liệm. Một tên chỉ huy thắp nhang, khấn xỏ xiên: “Cầu cho anh siêu thoát, phù hộ chúng tôi được mạnh giỏi và các đồng chí của anh chiêu hồi về với chính nghĩa quốc gia...”. Chị Hai Thu giận cành hông đốp lại luôn: “Nếu nó còn sống, nó vặn họng các anh...”

Năm 1966, bị công an quận Long Thành tầm nã, chị Hai Thu đi thoát ly luôn cho tới ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng. Cùng năm này ông Huỳnh Văn Lộc lâm trọng bệnh qua đời.

Là bộ đội giải phóng từ tuổi thiếu niên, Năm Sơn căm thù giặc giết hại anh Ba Minh càng hăng hái chiến đấu. Đêm 25/5/1968, đơn vị C.240 đánh bót Phú Hội. Năm Sơn hy sinh được đồng đội an táng chu đáo.

Tư Quang chiến đấu khắp các chiến trường miền Đông Nam Bộ. Tháng 7/1968, tiểu đoàn anh về đứng chân ở Bà Rịa, chuẩn bị vào đợt ba Mậu Thân. Ngày 2/8/1968, tổ ba người của anh xung phong đi tiếp ứng cho ban chỉ huy đơn vị bị lính úc tấn công. Khi các anh đến nơi, đơn vị đã rút đi và tổ này lọt ổ phục kích của Úc. Cả tổ hy sinh và nay mất mộ.

Mẹ Nguyễn Thị Cửu tuy chỉ hưởng dương 43 tuổi, sớm qua đời, không phải chịu cảnh đau xé ruột vì mất các con, nhưng có công sinh thành ba liệt sĩ góp phần vào sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc. Vì vậy mẹ được Nhà nước truy tặng danh hiệu vinh dự Bà mẹ Việt Nam Anh hùng theo Quyết định số 394/KTCTN ngày 17/12/1994.

Mẹ và gia đình được Nhà nước tặng thưởng Huân chương Độc lập hạng Ba năm 2000