MẸ VIỆT NAM ANH HÙNG NGUYỄN THỊ RÀNH – “BÀ MẸ ĐẤT THÉP” CỦA CỦ CHI

MẸ VIỆT NAM ANH HÙNG NGUYỄN THỊ RÀNH – “BÀ MẸ ĐẤT THÉP” CỦA CỦ CHI

Trong lịch sử hai cuộc kháng chiến của dân tộc Việt Nam, có những người mẹ đã trở thành biểu tượng của cả một vùng đất. Nếu nhắc đến Củ Chi – “Đất thép thành đồng” – người ta không thể không nhắc đến Mẹ Việt Nam Anh hùng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Thị Rành, người dân thường trìu mến gọi là “Má Tám Rành”, “Bà mẹ Củ Chi”, “Má Tám Trầu”, “Bà mẹ đất thép”, “Bà má dũng sĩ”. Mẹ không chỉ là người đã có tám người con trai và hai người cháu hy sinh qua hai cuộc kháng chiến, mà bản thân Mẹ cũng trực tiếp tham gia hoạt động cách mạng, nuôi dưỡng cán bộ, chiến sĩ, tham gia đấu tranh chính trị và sát cánh cùng lực lượng du kích trên vùng đất Củ Chi. Cuộc đời Mẹ là một câu chuyện đặc biệt về lòng yêu nước, sự kiên cường và sức chịu đựng phi thường của người phụ nữ Việt Nam.

Mẹ Nguyễn Thị Rành sinh năm 1900, quê tại ấp Trại Đèn, xã Phước Hiệp, huyện Củ Chi, vùng đất nay thuộc Thành phố Hồ Chí Minh. Tuổi thơ của Mẹ trải qua nhiều bất hạnh. Cha mẹ đều mất sớm, Mẹ phải tự bươn chải trong cuộc sống. Khi mới 14 tuổi, vì hoàn cảnh gia đình khó khăn, Mẹ bị một người địa chủ tên Lý Hạnh bắt về làm thuê để trừ món nợ của gia đình. Những năm tháng cơ cực ấy đã tôi luyện ở người thiếu nữ Nguyễn Thị Rành sự cứng cỏi, chịu thương chịu khó và khả năng vượt qua nghịch cảnh. Chính từ cuộc đời đầy gian khổ ấy, Mẹ sau này đã trở thành một trong những hình tượng tiêu biểu của người phụ nữ Củ Chi trong chiến tranh.

Khi trưởng thành, Mẹ lập gia đình với ông Nguyễn Văn Cầm, một người thầy giáo có lòng yêu thương học trò nghèo và sớm có sự gắn bó với cách mạng. Sau giờ dạy học, ông Cầm còn mở lớp giúp đỡ những trẻ em nghèo trong vùng; từ hoạt động ấy, ông từng bước bắt liên lạc với cơ sở cách mạng. Đến năm 1941, ông nghỉ dạy để tham gia hoạt động cách mạng. Mẹ Nguyễn Thị Rành cũng từ đó cùng chồng gắn bó với phong trào, vừa chăm lo gia đình, vừa tham gia công việc cách mạng. Gia đình Mẹ trở thành một cơ sở quan trọng trong việc che chở, nuôi dưỡng cán bộ, chiến sĩ hoạt động ở địa phương.

Trong Cách mạng Tháng Tám năm 1945, Mẹ đã hòa mình vào phong trào đấu tranh của nhân dân Củ Chi. Một tư liệu về Mẹ ghi nhận Mẹ là người đầu tiên gắn lá cờ đỏ búa liềm lên ngọn cây điệp, cùng nhân dân trong xã đứng lên giành chính quyền. Hình ảnh ấy mang ý nghĩa biểu tượng: một người phụ nữ từng chịu cảnh cơ cực, từng bị áp bức từ nhỏ, nay cùng nhân dân đứng lên làm chủ quê hương. Từ thời điểm đó, cuộc đời Mẹ ngày càng gắn bó chặt chẽ với con đường đấu tranh cách mạng của quê hương Củ Chi.

Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, rồi tiếp tục trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, Mẹ vừa là người mẹ chăm lo gia đình, vừa là người trực tiếp tham gia công tác cách mạng. Mẹ nuôi dưỡng cán bộ, chiến sĩ và du kích địa phương, làm chỗ dựa cho phong trào ở cơ sở. Đến những năm kháng chiến chống Mỹ, Mẹ giữ vai trò Hội trưởng Hội Mẹ chiến sĩ và Chính trị viên Xã đội Phước Hiệp. Đây là những nhiệm vụ đòi hỏi sự kiên định, bản lĩnh và lòng dũng cảm, bởi Củ Chi là địa bàn chiến tranh vô cùng ác liệt, nơi quân địch thường xuyên tổ chức càn quét, bình định và truy lùng lực lượng cách mạng.

Không chỉ vận động nhân dân, Mẹ còn trực tiếp bám đất, bám dân, cùng lực lượng nữ du kích đấu tranh với địch. Mẹ tham gia vận động bà con chống chính sách bình định, đấu tranh đòi quyền dân sinh, dân chủ và phản đối những chính sách đàn áp của chính quyền Ngô Đình Diệm. Những hoạt động ấy cho thấy Mẹ không phải chỉ là người mẹ có con hy sinh mà còn là một cán bộ cơ sở có vai trò trong phong trào đấu tranh chính trị và vũ trang ở Củ Chi.

Điều đặc biệt làm nên tên tuổi Mẹ Nguyễn Thị Rành chính là sự hy sinh khủng khiếp mà gia đình Mẹ phải gánh chịu. Từ năm 1947 đến năm 1969, Mẹ lần lượt tiễn những người con lên đường chiến đấu. Tám người con trai của Mẹ đều hy sinh trong các cuộc kháng chiến. Sau đó, những người cháu của Mẹ tiếp tục nối bước cha chú và cũng hy sinh. Theo các nguồn tư liệu của Hội Liên hiệp Phụ nữ Thành phố Hồ Chí Minh và HTV, gia đình Mẹ có bốn thế hệ tham gia đánh giặc; tám người con trai và hai người cháu trai của Mẹ đã hy sinh.

Mỗi lần một người con ra đi, Mẹ lại phải đối diện với một nỗi đau mới. Nhưng điều khiến người đời kính phục là Mẹ không để nỗi đau riêng làm mình gục ngã. Mẹ tiếp tục nuôi dưỡng cán bộ, tiếp tục tham gia công tác cách mạng, tiếp tục động viên con cháu đánh giặc. Chiến tranh đã lấy đi những người thân yêu nhất của Mẹ, nhưng không lấy được niềm tin và ý chí của người mẹ Củ Chi. Mẹ đã biến chính ngôi nhà, gia đình và cuộc đời mình thành một phần của cuộc chiến đấu bảo vệ quê hương.

Có một câu nói của Mẹ được Báo Quân đội nhân dân ghi lại, trở thành lời tâm sự nổi tiếng gắn liền với cuộc đời Mẹ. Mẹ thường bảo với chị em đội nữ du kích:

“Bây giờ chưa phải lúc để khóc. Đất nước còn chưa im tiếng súng, lòng má, gia đình má phải dành cho cách mạng. Xin cho má được khóc một lần khi nước nhà thống nhất!”

Đây là một trong những câu nói đặc biệt xúc động của Mẹ Nguyễn Thị Rành và có nguồn báo chí ghi chép rõ ràng, vì vậy có thể sử dụng trong các buổi sinh hoạt truyền thống, sinh hoạt Đoàn, Chi bộ hoặc tuyên truyền kỷ niệm. Câu nói cho thấy một sự hy sinh đến tận cùng: Mẹ không phải không đau, không phải không khóc. Mẹ chỉ tạm gác nước mắt của mình lại vì đất nước còn chiến tranh. Mẹ hiểu rằng nếu mình gục xuống thì công việc cách mạng, những người đang chiến đấu và những người con còn lại sẽ cần một chỗ dựa.

Đằng sau câu nói ấy là một tình mẫu tử vô cùng sâu sắc. Mẹ yêu những người con đã hy sinh và chắc chắn mang trong lòng nỗi đau không gì bù đắp được. Nhưng Mẹ lựa chọn nén đau thương để tiếp tục sống và chiến đấu. “Xin cho má được khóc một lần khi nước nhà thống nhất!” vì thế không chỉ là lời hẹn với chính mình mà còn là biểu tượng cho hàng triệu người mẹ Việt Nam đã phải giấu nước mắt tiễn con ra trận. Khi đất nước chưa hòa bình, họ phải mạnh mẽ; khi Tổ quốc cần, họ đặt nỗi đau riêng xuống phía sau.

Trong cuộc kháng chiến, Mẹ Nguyễn Thị Rành còn được biết đến với tinh thần “cách mạng cần việc gì mẹ cũng ráng làm hết sức”. Một nguồn tư liệu về Mẹ ghi nhận tinh thần ấy như một đặc điểm nổi bật trong quá trình hoạt động của Mẹ. Đây không phải là một khẩu hiệu được Mẹ dùng để nói về mình, mà là cách các tư liệu khắc họa tinh thần trách nhiệm của Mẹ trước nhiệm vụ cách mạng.

Mẹ đã chứng minh tinh thần ấy bằng hành động cụ thể. Mẹ nuôi dưỡng cán bộ, chiến sĩ trong những năm tháng chiến tranh; vừa làm công việc gia đình vừa lo việc nước; tham gia hoạt động của Hội Mẹ chiến sĩ và Xã đội; sát cánh cùng các nữ du kích; vận động nhân dân đấu tranh chống địch. Với Mẹ, việc gì có lợi cho cách mạng, có ích cho đồng bào thì Mẹ cố gắng làm hết sức mình. Chính từ những việc làm bình dị nhưng bền bỉ ấy, hình ảnh “Bà má dũng sĩ” ngày càng trở nên gần gũi và đáng kính trong lòng nhân dân Củ Chi.

Một trong những nét đặc biệt của Mẹ Nguyễn Thị Rành là sự kết hợp giữa lòng yêu thương và ý chí chiến đấu. Mẹ thương con, thương cháu, thương cán bộ, thương đồng bào, nhưng tình thương ấy không biến thành sự yếu mềm. Trái lại, nó trở thành nguồn sức mạnh để Mẹ bảo vệ những người mình yêu thương và bảo vệ quê hương. Chính vì vậy, người dân Phước Hiệp đã đặt cho Mẹ nhiều tên gọi thân thương như “Má Tám Rành”, “Má Tám Trầu”, “Bà mẹ đất thép”, “Bà má dũng sĩ”.

Về tài năng và phẩm chất, Mẹ trước hết là một người phụ nữ gan dạ, kiên trung và có bản lĩnh chính trị vững vàng. Trong hoàn cảnh địch thường xuyên truy lùng, Mẹ vẫn bám trụ quê hương. Mẹ biết vận động quần chúng, biết tổ chức và duy trì cơ sở, biết làm chỗ dựa tinh thần cho những người đang chiến đấu. Những phẩm chất ấy đặc biệt cần thiết đối với một cán bộ hoạt động ở cơ sở trong thời chiến.

Mẹ còn là người có tinh thần trách nhiệm rất cao. Mẹ không chỉ gửi con đi chiến đấu rồi đứng phía sau chờ đợi. Chính Mẹ cũng trực tiếp tham gia cách mạng. Khi con hy sinh, Mẹ tiếp tục công việc. Khi chiến tranh ác liệt hơn, Mẹ vẫn bám đất. Khi gia đình chịu tổn thất ngày càng lớn, Mẹ vẫn động viên những người còn lại tiếp tục con đường mà gia đình đã lựa chọn. Chính vì thế, sự hy sinh của Mẹ không thể chỉ tính bằng số người con đã mất, mà còn phải tính bằng cả một cuộc đời Mẹ đã dành cho cách mạng.

Mẹ Nguyễn Thị Rành được Nhà nước tuyên dương danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân ngày 6 tháng 1 năm 1978. Đây là sự ghi nhận đối với những đóng góp và thành tích đặc biệt của Mẹ trong cuộc kháng chiến. Chỉ hơn một năm sau, ngày 26 tháng 1 năm 1979, Mẹ qua đời vì tuổi cao, sức yếu, hưởng thọ 79 tuổi. Năm 1994, Mẹ được Nhà nước truy tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng. Như vậy, Mẹ Nguyễn Thị Rành là một trong những nhân vật đặc biệt: vừa được tuyên dương Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, vừa được truy tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng.

Sau khi Mẹ qua đời, sự tri ân đối với Mẹ không dừng lại. Hội Liên hiệp Phụ nữ Thành phố Hồ Chí Minh đã vận động xây dựng Nhà tưởng niệm Bà mẹ Việt Nam Anh hùng – Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Thị Rành tại chính quê hương ấp Trại Đèn, xã Phước Hiệp. Giai đoạn đầu của công trình được khánh thành ngày 31 tháng 1 năm 2013, đúng dịp kỷ niệm lần thứ 34 ngày mất của Mẹ; giai đoạn 2 được khánh thành năm 2016. Nhà tưởng niệm trở thành một địa chỉ giáo dục truyền thống, nơi các thế hệ cán bộ, đoàn viên, hội viên và thanh thiếu niên đến dâng hương, tìm hiểu về cuộc đời Mẹ.

Việc xây dựng và gìn giữ Nhà tưởng niệm Mẹ Nguyễn Thị Rành có ý nghĩa đặc biệt. Đó không chỉ là nơi tưởng nhớ một cá nhân mà còn là nơi tưởng nhớ một gia đình, một thế hệ và cả một vùng đất đã hy sinh cho độc lập, tự do. Mỗi nén hương trước bàn thờ Mẹ cũng là một lời nhắc nhở rằng phía sau những trang sử hào hùng của Củ Chi là những người mẹ đã mất đi những người thân yêu nhất của mình.

Ngày nay, tên Mẹ Nguyễn Thị Rành tiếp tục được ghi nhớ trong đời sống của Thành phố Hồ Chí Minh. Thành phố đã đặt tên đường Nguyễn Thị Rành tại khu vực Củ Chi; trong Công báo Thành phố Hồ Chí Minh năm 2024, tên đường Nguyễn Thị Rành tiếp tục được ghi nhận trong hệ thống tên đường của thành phố.

Nhìn lại cuộc đời Mẹ, điều khiến chúng ta xúc động nhất không đơn thuần là con số 8 người con và 2 người cháu hy sinh. Đó là cả một gia đình với nhiều thế hệ nối tiếp nhau ra trận, trong đó người mẹ là người ở lại để chịu đựng những mất mát. Nhưng Mẹ không biến mình thành người chỉ biết đau thương. Mẹ tiếp tục hoạt động, tiếp tục chăm lo cho cách mạng và đồng bào. Chính điều đó đã làm nên vẻ đẹp đặc biệt của Mẹ Nguyễn Thị Rành – vẻ đẹp của một người mẹ vừa rất đỗi đời thường, vừa mang tầm vóc của một người anh hùng.

Đối với thế hệ trẻ hôm nay, câu chuyện về Mẹ Nguyễn Thị Rành trước hết là bài học sâu sắc về lòng biết ơn. Chúng ta được sinh ra và lớn lên trong hòa bình, có cơ hội học tập, lao động, xây dựng tương lai. Nhưng để có được những điều tưởng như bình thường ấy, đã có biết bao người phải đánh đổi tuổi trẻ, hạnh phúc gia đình và tính mạng. Tám người con trai và hai người cháu của Mẹ đã không trở về. Vì vậy, biết trân trọng hòa bình chính là một cách thiết thực để tri ân những người đã hy sinh.

Cuộc đời Mẹ còn dạy thế hệ trẻ bài học về nghị lực vượt qua mất mát. Không ai có thể nói rằng Mẹ không đau. Mẹ đau đến mức chỉ mong được “khóc một lần” khi đất nước hòa bình. Nhưng Mẹ đã biết đặt nỗi đau cá nhân vào hoàn cảnh chung của đất nước. Trong cuộc sống hôm nay, những khó khăn của chúng ta có thể rất khác chiến tranh, nhưng tinh thần không đầu hàng nghịch cảnh, biết biến khó khăn thành động lực để vươn lên vẫn luôn là bài học có giá trị.

Đối với đoàn viên, thanh niên và cán bộ trẻ, Mẹ Nguyễn Thị Rành còn là bài học về trách nhiệm với cộng đồng. Mẹ không chờ người khác làm thay mình. Cách mạng cần việc gì, Mẹ cố gắng làm việc đó. Khi quê hương cần, Mẹ có mặt. Khi cán bộ cần nơi che chở, Mẹ mở rộng vòng tay. Khi đồng bào cần người vận động, Mẹ đứng ra. Tinh thần ấy nhắc nhở mỗi đoàn viên hôm nay phải biết sống có trách nhiệm, không ngại khó, không ngại việc chung và phải biến lý tưởng thành hành động cụ thể.

Trong sinh hoạt Chi bộ, câu chuyện của Mẹ cũng gợi lên một bài học về tinh thần nêu gương và sự tận tụy. Mẹ không phải là người nói những lời lớn lao. Mẹ để hành động của mình lên tiếng. Cả cuộc đời Mẹ là sự nhất quán giữa lời nói và việc làm: yêu nước bằng hành động, thương con bằng cách bảo vệ quê hương, cống hiến cho cách mạng bằng những công việc cụ thể. Đó là phẩm chất rất cần thiết đối với mỗi cán bộ, đảng viên trong bất kỳ thời kỳ nào.

Đặc biệt, câu nói “Bây giờ chưa phải lúc để khóc…” của Mẹ có thể trở thành một thông điệp giáo dục sâu sắc đối với thế hệ trẻ. Không phải là lời kêu gọi con người phải che giấu cảm xúc, mà là bài học về khả năng đặt trách nhiệm lên trên nỗi đau cá nhân khi Tổ quốc và cộng đồng cần mình. Mẹ đã từng chịu đựng một nỗi đau mà không người mẹ nào mong muốn, nhưng Mẹ vẫn lựa chọn đứng vững cho đến ngày chiến tranh kết thúc.

Mẹ Nguyễn Thị Rành đã đi xa từ năm 1979, nhưng hình ảnh “Bà mẹ đất thép” vẫn sống trong ký ức của Củ Chi và trong lòng nhân dân cả nước. Những tên gọi “Má Tám Rành”, “Má Tám Trầu”, “Bà má dũng sĩ” không chỉ thể hiện sự kính trọng mà còn thể hiện tình cảm gần gũi của nhân dân dành cho một người mẹ đã sống và chiến đấu cùng họ. Nhà tưởng niệm Mẹ, những nén hương của các thế hệ hôm nay và những hoạt động giáo dục truyền thống tại đó chính là sự tiếp nối ký ức ấy.

Cuộc đời Mẹ Việt Nam Anh hùng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Thị Rành là một bản anh hùng ca được viết bằng nước mắt, lòng yêu nước và sự hy sinh. Mẹ đã mất đi tám người con trai và hai người cháu trong hai cuộc kháng chiến, nhưng Mẹ không cho phép nỗi đau riêng làm mình khuất phục. Mẹ đã dành cả cuộc đời để nuôi dưỡng cán bộ, tham gia cách mạng, bám đất, bám dân và cùng đồng đội đấu tranh vì độc lập, tự do. Câu nói “Xin cho má được khóc một lần khi nước nhà thống nhất!” vẫn còn lay động lòng người bởi trong đó có nỗi đau của một người mẹ và niềm tin của một người yêu nước. Nhớ về Mẹ hôm nay không chỉ để tự hào về một người mẹ anh hùng của Củ Chi mà còn để mỗi thế hệ trẻ hiểu sâu sắc hơn giá trị của hòa bình, biết sống có trách nhiệm, biết trân trọng những gì mình đang có và luôn ghi nhớ rằng phía sau nền độc lập, tự do hôm nay là sự hy sinh của biết bao người mẹ, người cha, người con và cả những gia đình Việt Nam.