Mẹ Việt Nam Anh hùng Thị Nghĩa

Mẹ Thị Nghĩa sinh năm 1928 tại xã Xuân Trường, huyện Xuân Lộc. Mẹ là người dân tộc Chơro, người Chơro của mẹ không có họ, con gái lớn lên đều gọi là Thị cùng với tên. Từ nhỏ đến lớn sống quanh quẩn trong buôn làng của mình, nhưng mẹ cũng biết được người Chơro của mẹ quanh năm ăn không đủ no, áo không đủ mặc, trẻ con không được đi học biết cái chữ là bởi vì đất nước chưa được hòa bình, độc lập. Vì vậy, khi người con trai duy nhất của mẹ là Văn Quẹo (sinh năm 1949) xin theo cách mạng để đánh Mỹ, mẹ đã đồng ý. Từ cuối năm 1960, dưới sự lãnh đạo của Phân khu 4 Bà Rịa - Long Khánh, Đội du kích người Chơro được thành lập tại căn cứ Rừng Lá gồm có 48 cán bộ, chiến sĩ. Con trai Văn Quẹo của mẹ là đội viên Đội du kích Rừng Lá. Hồi con ở nhà, thường lầm lì ít nói, từ khi con vào đội du kích, thấy con hoạt bát, vui vẻ hơn, mẹ rất vui. Thi thoảng con tạt về thăm, kể chuyện chiến thắng, mẹ càng vui hơn. Hồi mới vào du kích, Quẹo còn nhỏ nên chỉ làm liên lạc, sau này được cầm cây súng tham gia chiến đấu, con càng hăng hái. Đội du kích người Chơro ở căn cứ Rừng Lá đã lập nhiều chiến công vang dội. Năm 1962, đội du kích đã phá cầu 63 (nay thuộc khu vực Căn cứ 5) nhằm ngăn không cho địch từ Bình Thuận tràn vào Rừng Lá. Năm 1964, đội du kích tập kích đánh vào đồn địch đóng ở Rừng Lá, làm cho bọn địch thất thủ tháo chạy về Gia Ray. Năm 1965, đội phá cầu 48 (nay thuộc xã Xuân Tâm, huyện Xuân Lộc) để ngăn địch tràn vào căn cứ Rừng Lá. Năm 1968, đội tham gia cắt kẽm phá rào, rải truyền đơn tại Trung tâm huấn luyện Gia Ray, làm cho bọn địch hoang mang co cụm vào trong đồn. Trong năm 1968, đội tập kích ném 3 trái lựu đạn vào Sư đoàn 18 của Quân đội Sài Gòn tại chợ Gia Ray, làm chết và bị thương nhiều tên địch. Ngoài ra, Đội du kích người Chơro còn tham gia tải thương, tải đạn cho Sư đoàn 5 đánh đồn Xuyên Mộc; tham gia tải thương, tải đạn cho Trung đoàn 4, Trung đoàn 33, Trung đoàn pháo 274, Tiểu đoàn 246, Tiểu đoàn 445, Tiểu đoàn 500 đánh địch dọc lộ 1, từ Gia Ray, Ông Đồn đến Căn cứ 5. Tháng 10/1970, con trai mẹ hy sinh trong trận tiến công ở Bảo Bình (nay thuộc huyện Cẩm Mỹ). Một thời gian dài không thấy con về, cứ ngỡ con còn bận chiến đấu, mẹ nào hay... Sau ngày đất nước thống nhất, mẹ mới biết con trai duy nhất đã hy sinh, được công nhận liệt sĩ. Những ngày cuối đời mẹ sống với cháu gái là Thị Gái. Mẹ qua đời năm 1989, được truy tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng theo Quyết định số 154/QĐ-CTN ngày 20/4/2000.