Mẹ VNAH Hoàng Thị Loan - Hai ngọn khói trên mái nhà tranh

Ông Nguyễn Văn Tâm vẫn nhớ như in lần đầu tiên đặt chân đến căn nhà lá của Mẹ Việt Nam Anh hùng Hoàng Thị Loan sau ngày vùng cao su Hoa Lạc được giải phóng. Căn nhà đơn sơ nằm nép mình dưới những tán cao su già, chẳng có tài sản gì đáng giá ngoài chiếc bàn thờ nhỏ với hai bức ảnh liệt sĩ đặt cạnh nhau. Khói hương nghi ngút quyện trong mùi nhựa cao su, khiến ai bước vào cũng lặng người.

Mẹ Hoàng Thị Loan sinh năm 1915 tại Nội Duệ, Tuyên Du, Bắc Ninh. Mười tám tuổi, mẹ rời quê vào làm công nhân cạo mủ tại đồn điền cao su Chúp, Campuchia. Những năm tháng ấy, mẹ cùng chồng là ông Đỗ Văn Đắc sống cuộc đời cơ cực của người công nhân đồn điền, ngày ngày lao động quần quật dưới sự áp bức của chủ đồn điền và thực dân. Sau này, gia đình trở về Cẩm Mỹ lập nghiệp, nhưng hạnh phúc chẳng được bao lâu thì tai họa ập đến khi ông Đắc bị xe be cán chết vào đầu năm 1959, để lại người vợ góa cùng các con thơ.

Một mình gồng gánh gia đình, mẹ vừa làm thuê, vừa nuôi các con khôn lớn. Khi phong trào cách mạng phát triển mạnh ở vùng cao su Cẩm Mỹ, người con trai cả Đỗ Văn Huấn vừa tròn mười tám tuổi đã xin mẹ tham gia lực lượng cách mạng. Một năm sau, người em Đỗ Văn Bé mới mười sáu tuổi cũng nối gót anh lên đường nhập ngũ.

Ông Nguyễn Văn Tâm kể rằng trước ngày lên đường, hai anh em chỉ hứa với mẹ một điều giản dị: "Ngày đất nước hòa bình, tụi con sẽ về dựng lại căn nhà cho mẹ." Người mẹ chỉ lặng lẽ gói cho các con ít cơm nắm, dặn dò giữ gìn sức khỏe rồi đứng nhìn theo cho đến khi bóng các con khuất hẳn sau rừng cao su.

Những năm sau đó, cuộc sống của mẹ càng thêm khắc nghiệt. Gia đình có con tham gia kháng chiến nên luôn bị địch theo dõi, sách nhiễu. Chúng nhiều lần lục soát nhà, tra hỏi, đánh đập, nghi mẹ tiếp tế cho lực lượng cách mạng. Người mẹ góa vẫn âm thầm chịu đựng, không để lộ bất kỳ thông tin nào có thể gây nguy hiểm cho các con và đồng đội.

Đến giữa năm 1971, khi nhiều vùng cao su được giải phóng, cán bộ đưa mẹ cùng cháu nội về sinh sống tại Hoa Lạc. Chính tại đây, những người đồng đội lần lượt tìm đến báo tin dữ.

Ông Nguyễn Văn Tâm là người mang theo ba lô của liệt sĩ Đỗ Văn Bé. Ông kể lại trận đánh phản phục kích ở Bàu Lâm, Xuyên Mộc ngày 23 tháng 5 năm 1969. Trong lúc đơn vị bị bao vây, Trung đội phó trinh sát Đỗ Văn Bé đã chiến đấu đến những viên đạn cuối cùng để bảo vệ đồng đội rút lui an toàn rồi anh dũng hy sinh.

Chưa kịp nguôi nỗi đau ấy, mẹ lại được biết người con trai cả Đỗ Văn Huấn, lúc ấy là Đại đội phó lực lượng huyện Cao su, đã hy sinh trong trận bom B-52 tại Rừng Tre, Châu Đức vào tháng 3 năm 1970.

Ông Tâm kể rằng hôm ấy, mẹ không khóc òa như mọi người vẫn nghĩ. Mẹ lặng lẽ lấy hai chiếc bát nhỏ úp lên bàn, châm hai nén hương rồi ngồi rất lâu trước bàn thờ. Một lúc sau, mẹ khẽ nói: "Hai anh em nó đã về với nhau rồi."

Từ ngày ấy, cứ mỗi buổi chiều, khi ánh nắng cuối ngày buông xuống trên rừng cao su, mẹ lại thắp hai nén hương. Một nén cho Huấn, một nén cho Bé. Người dân quanh vùng bảo rằng chưa bao giờ họ thấy mẹ quên thắp hương cho các con, dù trời mưa hay nắng.

Sau ngày đất nước thống nhất, mẹ sống cùng cháu nội trong tình thương của bà con và công nhân Nông trường cao su Cẩm Mỹ. Căn nhà nhỏ vẫn nghèo như trước, nhưng không còn tiếng súng. Những đồng đội cũ của hai anh thường xuyên ghé thăm, coi mẹ như người mẹ chung của đơn vị. Với họ, được nhìn thấy mẹ bình yên trong những năm cuối đời cũng là một sự an ủi sau bao mất mát của chiến tranh.

Năm 1985, Nhà nước trao tặng mẹ Huân chương Độc lập hạng Ba. Năm 1994, mẹ được phong tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng. Nhưng theo ông Nguyễn Văn Tâm, điều khiến mọi người kính trọng nhất không phải là những phần thưởng cao quý ấy, mà là nghị lực phi thường của người mẹ đã một mình vượt qua biết bao đau thương để nuôi dưỡng niềm tin vào ngày độc lập.

Ngày 8 tháng 9 năm 1999, mẹ Hoàng Thị Loan khép lại cuộc đời ở tuổi 84. Căn nhà lá năm xưa không còn, nhưng trong ký ức của những người lính từng chiến đấu ở vùng cao su Cẩm Mỹ, hình ảnh người mẹ lặng lẽ thắp hai nén hương mỗi chiều vẫn còn nguyên vẹn. Hai làn khói mỏng bay lên giữa rừng cao su không chỉ là nỗi nhớ dành cho hai người con đã hy sinh, mà còn là biểu tượng của tình mẫu tử, của sự hy sinh thầm lặng và lòng yêu nước son sắt của người mẹ Việt Nam trong những năm tháng hoa lửa.