Mẹ VNAH Nguyễn Thị Lân - Hai ngọn đèn không trở về

Ông Nguyễn Văn Trụ vẫn nhớ rất rõ căn nhà nhỏ của mẹ Nguyễn Thị Lân ở Bảo Vinh. Đó là nơi những cán bộ hoạt động bí mật thường ghé qua trước mỗi chuyến công tác. Trong ký ức của ông, mẹ Lân không bao giờ hỏi ai điều gì về nhiệm vụ, chỉ lặng lẽ nấu thêm nồi cơm, pha ấm trà rồi dặn dò mọi người phải giữ gìn sức khỏe. Mẹ luôn nói: "Các con còn sống trở về là mừng cho đất nước và cũng là mừng cho mẹ."

Mẹ Nguyễn Thị Lân sinh năm 1919 tại Hòa Đa, Phan Thiết. Cuộc đời mẹ sớm gắn với những năm tháng chiến tranh khi cùng chồng là ông Nguyễn Văn Ẩm tham gia kháng chiến. Trong cuộc di dân vào căn cứ Xuyên Phước Cơ năm 1948, mẹ bồng hai con nhỏ theo đoàn người chạy giặc, còn chồng ở lại cùng đơn vị chiến đấu. Ít lâu sau, ông mất vì cơn sốt rét giữa chiến khu. Từ đó, người phụ nữ mới ngoài ba mươi tuổi phải một mình nuôi hai con trai khôn lớn giữa những ngày thiếu thốn trăm bề.

Sau Hiệp định Genève, mẹ đưa các con về sinh sống ở vùng Suối Tre rồi Bảo Vinh. Dù cuộc sống còn nhiều khó khăn, mẹ vẫn dạy các con phải sống ngay thẳng và yêu quê hương. Người con trai cả Nguyễn Hữu Tâm trưởng thành rồi tham gia xây dựng cơ sở cách mạng từ năm 1961, sau đó được điều động làm công tác binh vận của tỉnh. Vài năm sau, người em Nguyễn Hữu Nghĩa cũng nối bước anh tham gia lực lượng vũ trang.

Ông Trụ kể rằng từ ngày hai anh em thoát ly, căn nhà của mẹ trở thành mục tiêu theo dõi của chính quyền Sài Gòn. Địch nhiều lần kéo đến khám xét, bắt mẹ về giam tại Xuân Lộc để tra hỏi tung tích các con. Chúng tưởng rằng một người mẹ già sẽ sợ hãi mà khai báo, nhưng mẹ chỉ lặng lẽ chịu đựng. Sau nhiều tháng giam giữ không thu được kết quả, chúng buộc phải thả mẹ về.

Trong những lần đơn vị ghé qua, ông Trụ luôn thấy mẹ giữ sẵn phần cơm cho hai người con, dù biết các anh rất hiếm khi có dịp trở về. Mẹ bảo cứ để đó, lỡ đêm khuya con ghé thì còn có cái ăn. Đó là thói quen mẹ giữ suốt nhiều năm.

Đầu năm 1969, ông Trụ và anh Nguyễn Hữu Tâm nhận nhiệm vụ đi công tác. Khi đến khu vực ngã ba Bình Tuy, cả tổ bất ngờ rơi vào ổ phục kích của địch. Trận chiến diễn ra trong thời gian rất ngắn nhưng vô cùng ác liệt. Anh Tâm bị thương nặng và rơi vào tay đối phương. Chúng đưa anh vào bệnh viện với hy vọng cứu sống để khai thác thông tin. Nhưng anh kiên quyết từ chối ăn uống và điều trị. Dù sức lực cạn dần, anh vẫn giữ trọn khí tiết của người chiến sĩ cách mạng cho đến khi trút hơi thở cuối cùng.

Ngày nghe tin ấy, ông Trụ đã không dám đến gặp mẹ ngay. Ông sợ mình không đủ can đảm để nói với người mẹ vừa mất đi người con trai đầu lòng. Thế nhưng khi ông đến nơi, mẹ chỉ lặng lẽ thắp nhang rồi bình tĩnh nói: "Nó chọn con đường đó thì mẹ hiểu. Miễn là nó không phản bội đồng đội." Chính sự bình thản ấy khiến những người lính trẻ lúc bấy giờ càng thêm kính phục.

Nhưng thử thách lớn nhất vẫn còn ở phía trước. Cuối năm 1969, khi nỗi đau mất người con cả còn chưa nguôi, mẹ lại nhận được tin người con út Nguyễn Hữu Nghĩa đã hy sinh trong lúc làm nhiệm vụ. Anh trúng mìn trên đường hành quân. Quân địch còn canh giữ thi thể suốt ba ngày khiến đồng đội không thể đưa anh về ngay. Anh ra đi khi mới tròn hai mươi mốt tuổi.

Chỉ trong một năm, mẹ Nguyễn Thị Lân mất cả hai người con duy nhất. Căn nhà vốn đã vắng bóng người đàn ông từ ngày chồng mất nay càng quạnh quẽ hơn. Thế nhưng mỗi khi ở địa phương xảy ra một trận đánh, địch vẫn kéo đến bắt mẹ cùng những gia đình có con em theo cách mạng để tra khảo, hăm dọa. Ông Trụ kể rằng chưa một lần thấy mẹ than trách số phận. Mẹ chỉ âm thầm chịu đựng, tiếp tục giữ gìn những kỷ vật của các con như một cách để các anh vẫn hiện diện trong ngôi nhà nhỏ.

Ngày đất nước thống nhất, ông Trụ là một trong những người đầu tiên trở lại thăm mẹ. Bước vào nhà, ông vẫn thấy hai chiếc bát được mẹ cất cẩn thận trên bàn thờ. Mẹ mỉm cười buồn rồi nói: "Hai đứa không về được nữa, nhưng đất nước mình đã bình yên rồi." Câu nói giản dị ấy khiến những người có mặt hôm đó đều lặng đi.

Năm 1985, mẹ và gia đình được Nhà nước tặng Huân chương Độc lập hạng Ba. Đến năm 1994, mẹ được phong tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng để ghi nhận những hy sinh to lớn đối với sự nghiệp giải phóng dân tộc. Ngày 26 tháng 2 năm 2002, mẹ thanh thản qua đời, khép lại một cuộc đời nhiều mất mát nhưng trọn vẹn nghĩa tình với đất nước.

Khép lại câu chuyện, ông Nguyễn Văn Trụ xúc động nói: "Chúng tôi từng gọi mẹ Lân là mẹ của đơn vị. Mẹ không chỉ sinh ra hai người con anh hùng mà còn tiếp thêm nghị lực cho biết bao người lính. Mỗi lần nhớ về mẹ, tôi lại nghĩ đến hai ngọn đèn mẹ từng thắp chờ con mỗi đêm. Dù hai người con không bao giờ trở về, ánh sáng từ lòng yêu nước và sự hy sinh của mẹ vẫn còn soi sáng cho các thế hệ hôm nay."