Mộ đèo giăng sương lạnh và giọt nước mắt Viếng bạn giữa chiến khu Việt Bắc

Trong trường kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp gian khổ mà vĩ đại của dân tộc Việt Nam, "kỷ nguyên hoa lửa" đã chứng kiến sự xả thân kiên trung của biết bao thế hệ thanh niên trí thức. Họ gác lại hạnh phúc riêng tư, từ bỏ cuộc sống thành thị để lao vào nơi đạn pháo cày xới, dùng cả tài năng và máu xương mình phụng sự Tổ quốc. Trong số những nhà thơ - chiến sĩ đầu tiên ngã xuống trên chiến trường kháng chiến, nhà thơ Hoàng Lộc (tên thật là Nguyễn Văn Lộc) nổi bật như một biểu tượng đẹp đẽ mà xót xa về tình đồng đội và sự hy sinh cao cả. Đóng góp to lớn của Hoàng Lộc cho lịch sử không chỉ nằm ở vai trò phóng viên chiến trường xông xáo của Báo Vệ Quốc Quân (tiền thân của Báo Quân đội nhân dân ngày nay), mà ông còn để lại cho thi ca cách mạng tác phẩm bất hủ "Viếng bạn" – một tượng đài bằng thơ sớm nhất khắc họa chân thực, sâu sắc nỗi đau mất mát và tình đồng chí thiêng liêng của người lính Vệ quốc đoàn thời kỳ đầu chống Pháp.

Nhà thơ Hoàng Lộc sinh năm 1920 tại làng Chả, xã Mễ Sở, huyện Văn Giang, tỉnh Hưng Yên. Sinh ra trong một gia đình nhà nho nghèo, ông sớm lên Hà Nội viết báo, làm thơ. Khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ cuối năm 1946, ông gác lại cuộc sống Bờ Hồ thanh bình, xếp lại bút nghiên để xung phong gia nhập Trung đoàn 48 (Sông Lô), rồi trở thành phóng viên chiến trường của Báo Vệ Quốc Quân. Ông trực tiếp mang súng, vác máy in, sát cánh cùng những người lính nông dân băng qua các chiến dịch gian khổ nhất ở vùng trung du và miền núi Bắc Bộ.

Một câu chuyện lịch sử có thật đầy xúc động đã diễn ra vào mùa thu đông năm 1947, khi thực dân Pháp bất ngờ nhảy dù và mở trận càn quét quy mô lớn lên chiến khu Việt Bắc (Kế hoạch Cờ-lo-xơ) hòng tiêu diệt cơ quan đầu não kháng chiến của ta. Trung đoàn Sông Lô cùng tổ phóng viên của Hoàng Lộc nhận nhiệm vụ bám sát các đồn bốt, chặn đánh các đoàn xe cơ giới của địch trên đường số 3 và đường số 4.

Vào một đêm đông lạnh giá năm 1947 trên đỉnh đèo Phủ Thông (Bắc Kạn), đơn vị của Hoàng Lộc vừa trải qua một trận giáp lá cào tàn khốc với quân Pháp. Chiến thắng giành được nhưng tổn thất vô cùng to lớn: nhiều chiến sĩ trẻ đã ngã xuống ngay tại hào giao thông. Trong số đó có người đồng đội thân thiết nhất của Hoàng Lộc – một người lính nông dân nghèo vừa rời tay cày tay bừa ra mặt trận.

Giữa cái lạnh buốt xương của núi rừng Việt Bắc khi sương muối phủ trắng cành cây, Hoàng Lộc cùng các anh em còn sống lặng lẽ đào vội căn huyệt trên sườn đèo để chôn cất bạn. Thời điểm ấy, vật chất vô cùng thiếu thốn, không có quan tài, không có một tấm vải lệm lành lặn, người lính ngã xuống chỉ được bọc trong chiếc chiếu manh cũ rách, đầu gối lên chiếc ba lô lấm lem bùn đất và mảnh áo trấn thủ rách rút chỉ. Đứng trước nấm mồ đất đỏ mới đắp giữa ngàn sương, nhìn đôi bàn chân còn vương vệt máu của bạn nhô ra ngoài mép chiếu, người thi sĩ - chiến sĩ Hoàng Lộc đã không kìm được nước mắt.

Đêm đó, dưới ánh đèn dầu thắp trong căn hầm bí mật ngột ngạt mùi khói bom, tay vẫn còn dính bùn đất của đất mộ đồng đội, Hoàng Lộc cặm cụi mở sổ tay chiến trường. Với trái tim tan nát vì đau thương nhưng rực cháy ngọn lửa thù hận, ông đã chép nên những dòng thơ đẫm lệ trong bài "Viếng bạn":

"Không ghìm được nước mắt Tôi khóc bạn chiều nay Bút cầm tay run rẩy Nói sao hết nỗi này...

Bạn về giáp mặt đất Tôi ở lại trên trời Đạn thù chưa trả hết Chưa dứt nợ đời tôi..."

Bài thơ "Viếng bạn" ra đời ngay tại chiến trường Việt Bắc năm 1947 nhanh chóng được chuyền tay nhau chép lại trong các chiến hào, trở thành bài ca nhập ngũ và nguồn cổ vũ tinh thần vô giá cho hàng vạn chiến sĩ Vệ quốc đoàn. Sự dấn thân không mệt mỏi ấy kéo dài cho đến hai năm sau, khi nhà thơ Hoàng Lộc anh dũng hy sinh tại chiến trường Lạng Sơn năm 1949 khi mới 29 tuổi, ngã xuống đúng như lời thề sắt đá ông đã hứa trước nấm mồ người bạn năm xưa.

Câu chuyện lịch sử có thật về nhà thơ - chiến sĩ Hoàng Lộc cùng bài thơ "Viếng bạn" trên đỉnh đèo Phủ Thông năm 1947 để lại những bài học vô giá và sâu sắc cho thế hệ hôm nay.

Ý nghĩa cao đẹp nhất trong hành động của các cụ thời hoa lửa chính là bài học về tình đồng chí, lòng nhân ái và sự xả thân vì nghĩa lớn. Trong hoàn cảnh thử thách nghiệt ngã của chiến tranh, khi ranh giới giữa sự sống và cái chết chỉ tính bằng từng phút giây, tình đồng đội thiêng liêng chính là chỗ dựa tinh thần lớn nhất giúp con người vượt qua nỗi sợ hãi và sự tàn khốc. Hoàng Lộc đã chứng minh rằng: Những mất mát của chiến tranh không làm thui nhụt ý chí, mà trái lại, nó biến đau thương thành ngọn lửa căm thù và sức mạnh chiến đấu bảo vệ Tổ quốc.

Bên cạnh đó, câu chuyện còn là minh chứng cho khí tiết của người làm văn hóa cách mạng. Sự dấn thân và hy sinh của Hoàng Lộc dạy chúng ta hiểu rằng giá trị của hòa bình, độc lập hôm nay được đổi bằng vô vàn máu, mồ hôi và tuổi thanh xuân của biết bao người lính vô danh.

Chiến tranh đã trôi qua gần một thế kỷ, núi rừng Phủ Thông, Việt Bắc nay đã xanh tươi màu lúa mới và những con đường rộng mở. Dù nhà thơ - liệt sĩ Hoàng Lộc đã vĩnh viễn nằm lại trong lòng đất mẹ ở tuổi 29 rực rỡ, nhưng "giọt nước mắt khóc bạn" và khí tiết kiên trung của ông vào mùa thu đông năm 1947 vẫn mãi tỏa sáng trong trang sử vàng dân tộc. Tấm gương xả thân của ông sẽ luôn là ngọn đuốc soi đường, nhắc nhở thế hệ hôm nay phải luôn biết trân trọng giá trị của hòa bình, độc lập, đồng thời nỗ lực học tập và cống hiến để dựng xây một đất nước Việt Nam ngày càng giàu mạnh, văn minh.