“Mở mặt trận trên không thắng lợi” – người phi công hạ “Thần Sấm” F-105 trên bầu trời Hàm Rồng

Trong lịch sử xây dựng và chiến đấu của Không quân nhân dân Việt Nam, Trung tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Trần Hanh là một trong những phi công tiêu biểu của thế hệ đầu tiên. Ông sinh năm 1932 tại Nam Định, nhập ngũ khi còn rất trẻ và từng tham gia Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954. Sau đó, ông được tuyển chọn đi đào tạo phi công tiêm kích MiG-17 tại Trung Quốc. Trở về nước, ông được giao làm Đại đội trưởng Đại đội 1, Trung đoàn 921 – Đoàn Không quân Sao Đỏ, đơn vị không quân chiến đấu đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Nhưng dấu ấn đặc biệt nhất trong “thời hoa lửa” của Trần Hanh là trận không chiến ngày 4-4-1965 trên bầu trời Hàm Rồng, Thanh Hóa, trong cuộc chiến đấu chống chiến dịch Rolling Thunder (Sấm Rền) của Mỹ đánh phá miền Bắc.

Từ chiến trường Điện Biên Phủ đến bầu trời Hàm Rồng

Sau thắng lợi của kháng chiến chống Pháp, Trần Hanh từ một người lính bộ binh trở thành một trong những phi công chiến đấu đầu tiên của Việt Nam. Đây là bước chuyển có ý nghĩa đặc biệt: từ chiến trường mặt đất, ông bước vào một lĩnh vực hoàn toàn mới – chiến đấu trên không, nơi tốc độ, độ cao và thời gian được tính bằng từng giây.

Năm 1965, Không quân nhân dân Việt Nam còn non trẻ, lực lượng và kinh nghiệm chiến đấu hạn chế, trong khi Không quân Mỹ sở hữu nhiều loại máy bay hiện đại. Tuy nhiên, Bộ đội Không quân đã được chuẩn bị về con người, kỹ thuật và phương án tác chiến để sẵn sàng mở một mặt trận mới.

Ngày 3-4-1965, biên đội MiG-17 do Phạm Ngọc Lan chỉ huy đã bắn rơi hai máy bay F-8U của Mỹ trên bầu trời Hàm Rồng. Chiến thắng này trở thành trận đầu đánh thắng của Không quân nhân dân Việt Nam.

Một ngày sau, đến lượt biên đội của Trần Hanh xuất kích.

Ngày 4-4-1965 – trận không chiến lịch sử

Sáng 4-4-1965, Mỹ tiếp tục huy động lực lượng lớn máy bay đánh phá cầu Hàm Rồng, một mục tiêu giao thông đặc biệt quan trọng trên tuyến đường chi viện Bắc – Nam. Theo phương án tác chiến, biên đội MiG-17 do Trần Hanh chỉ huy gồm các phi công Phạm Giấy, Lê Minh Huân và Trần Nguyên Năm được lệnh xuất kích.

Khoảng 10 giờ 30 phút, biên đội phát hiện tốp máy bay F-105D, loại máy bay chiến đấu – ném bom hiện đại của Không quân Mỹ, thường được gọi là “Thần Sấm”.

Trong hồi ức được Báo Quân đội nhân dân đăng tải, Trần Hanh kể rằng khi biên đội tiếp cận khu vực Hàm Rồng, ông nhìn thấy khoảng 20 chiếc F-105 đang bay theo đội hình. Biên đội nhanh chóng hạ độ cao, chuyển sang thế công kích. Khi chiếc F-105 đi đầu lọt vào cự ly thích hợp, Trần Hanh điều khiển chiếc MiG-17 bất ngờ vòng lên phía sau và khai hỏa bằng hai khẩu pháo 23mm. Đạn trúng chiếc F-105, khiến máy bay bốc cháy và rơi.

Đó là một khoảnh khắc có ý nghĩa đặc biệt: một chiếc MiG-17 nhỏ hơn, kém hiện đại hơn đã đánh trúng chiếc F-105 – loại máy bay hiện đại của Không quân Mỹ lúc bấy giờ.

Theo Báo Nhân Dân, biên đội Trần Hanh đã bắn rơi hai chiếc F-105 trong trận đánh ngày 4-4-1965. Chiến công này cùng với thắng lợi ngày 3-4 đã tạo nên dấu mốc lịch sử, chứng minh Không quân nhân dân Việt Nam có khả năng đối đầu và đánh thắng lực lượng không quân hiện đại của Mỹ.

Hạ “Thần Sấm” rồi tìm đường trở về

Sau khi bắn rơi máy bay địch, Trần Hanh phải đối mặt với một thử thách khác.

Trong quá trình cơ động tránh sự truy kích của máy bay đối phương, chiếc MiG-17 của ông bị ảnh hưởng nặng; la bàn bị hỏng, nhiên liệu gần cạn. Không xác định được chính xác hướng trở về sân bay, ông buộc phải tìm địa hình phù hợp để hạ cánh. Theo Báo Quân đội nhân dân, sau trận đánh, ông đã phải hạ cánh xuống một thung lũng thuộc khu vực phía Tây Nghệ An.

Trong một hồi ức khác, Trần Hanh kể rằng sau khi hạ cánh, ông được nhân dân địa phương phát hiện và giúp đỡ. Đối với người phi công, việc trở về an toàn sau một trận không chiến trong điều kiện máy bay hư hỏng và thiếu nhiên liệu cũng là một cuộc chiến đấu không kém phần nguy hiểm.

Điều đáng nói là trong trận đánh ấy, ba đồng đội của ông là Phạm Giấy, Lê Minh Huân và Trần Nguyên Năm đã hy sinh. Trần Hanh cũng bị thương khi hạ cánh. Báo Quân đội nhân dân ghi nhận đây là một trận không chiến bi hùng, bởi thắng lợi được đánh đổi bằng sự hy sinh của những phi công trẻ.

Ý nghĩa của chiến thắng Hàm Rồng

Xét về nghệ thuật quân sự, trận đánh ngày 4-4-1965 có ý nghĩa lớn hơn một chiến công cá nhân.

Không quân Việt Nam khi đó còn rất trẻ, máy bay MiG-17 có nhiều hạn chế khi so sánh với những loại máy bay hiện đại của Mỹ. Vì vậy, ta phải phát huy cách đánh phù hợp với điều kiện của mình: tận dụng yếu tố bất ngờ, tổ chức đội hình hợp lý, tiếp cận gần mục tiêu và phát huy sở trường của phi công.

Theo Báo Quân đội nhân dân, chính Trần Hanh sau này đánh giá chiến thắng ngày 3 và 4-4-1965 không chỉ có ý nghĩa ở số lượng máy bay Mỹ bị bắn rơi, mà quan trọng hơn là Không quân nhân dân Việt Nam đã thực hiện được lời căn dặn của Chủ tịch Hồ Chí Minh: mở mặt trận trên không và giành thắng lợi.

Báo Nhân Dân cũng nhận định chiến thắng này chứng minh sự trưởng thành của lực lượng và thế trận phòng không – không quân miền Bắc, đồng thời tạo niềm tin rằng quân và dân ta hoàn toàn có khả năng đánh bại chiến tranh phá hoại bằng không quân và hải quân của Mỹ.

Từ người phi công chiến đấu đến người chỉ huy

Sau những năm tháng trực tiếp chiến đấu, Trần Hanh tiếp tục đảm nhiệm nhiều cương vị quan trọng trong Quân đội nhân dân Việt Nam. Ông tham gia xây dựng lực lượng không quân, từng giữ các chức vụ chỉ huy cấp cao và trở thành Trung tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Ông cũng có vai trò chỉ huy trong cuộc chiến đấu bảo vệ Hà Nội cuối năm 1972.

Đặc biệt, trong Chiến dịch “Hà Nội – Điện Biên Phủ trên không” tháng 12-1972, Trần Hanh là một trong những cán bộ chỉ huy trực tiếp tham gia tổ chức đánh trả các cuộc tập kích đường không chiến lược của Mỹ. Ông từng trực tiếp chỉ huy, động viên các phi công chiến đấu B-52, trong đó có những trận đánh của Phạm Tuân và Vũ Xuân Thiều.

Như vậy, con đường quân ngũ của ông nối liền Điện Biên Phủ năm 1954 – Hàm Rồng năm 1965 – Hà Nội năm 1972, phản ánh quá trình phát triển của nghệ thuật chiến tranh nhân dân từ chiến trường mặt đất lên chiến trường trên không.

Lời kết – người mở đường trên bầu trời Tổ quốc

Câu chuyện thời hoa lửa của Anh hùng Trần Hanh tiêu biểu cho một thế hệ quân nhân đã liên tục học tập, thích nghi và trưởng thành trước những yêu cầu mới của chiến tranh.

Từ một người lính tham gia Chiến dịch Điện Biên Phủ, ông trở thành một trong những phi công đầu tiên của Không quân nhân dân Việt Nam. Ngày 4-4-1965, trên bầu trời Hàm Rồng, ông cùng đồng đội đối đầu với những máy bay hiện đại của Mỹ và lập chiến công bắn rơi F-105, mở thêm một trang mới trong lịch sử chiến đấu của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Điều đáng nhớ nhất không chỉ là việc một chiếc MiG-17 bắn hạ “Thần Sấm” F-105. Đằng sau chiến công ấy là bản lĩnh, sự bình tĩnh, khả năng làm chủ kỹ thuật và tinh thần quyết chiến quyết thắng của những phi công Việt Nam trong những ngày đầu mở mặt trận trên không.

Trần Hanh đã cùng đồng đội biến bầu trời Hàm Rồng thành một dấu mốc lịch sử. Từ đó, Không quân nhân dân Việt Nam tiếp tục trưởng thành, lập nên nhiều chiến công trong những năm tháng chiến tranh. Câu chuyện của ông vì thế không chỉ là câu chuyện về một phi công anh hùng, mà còn là câu chuyện về sự trưởng thành của cả một lực lượng – từ những cánh bay đầu tiên đến những chiến công bảo vệ bầu trời Tổ quốc.