Mối tình 30 năm đằng đẵng chờ chồng và quyết định bán ngôi nhà 1.000 lượng vàng của Giáo sư Trần Văn Giàu
Đằng sau sự nghiệp cách mạng lừng lẫy và những pho sử đồ sộ của Giáo sư Trần Văn Giàu là bóng dáng tần tảo của người vợ tri kỷ – bà Đỗ Thị Đạo, người đã chờ đợi ông suốt gần 30 năm đằng đẵng qua bao nhà tù và khói lửa chiến tranh. Ở tuổi 90, hai ông bà đã đưa ra một quyết định khiến hậu thế nghiêng mình kính phục: bán căn nhà mặt tiền trị giá 1.000 lượng vàng để lập Quỹ giải thưởng sử học, rồi lui về sống thanh bạch trong một căn nhà nhỏ cho đến cuối đời.
Người vợ thảo hiền và gần 30 năm đằng đẵng chờ chồng
Năm 1928, trước khi lên tàu sang Pháp du học, chàng thanh niên 17 tuổi Trần Văn Giàu vâng lời cha mẹ cưới người thiếu nữ Đỗ Thị Đạo (sinh năm 1911, bằng tuổi ông) làm vợ. Cưới nhau chưa được bao lâu thì ông lên đường sang Pháp, rồi sang Liên Xô.
Khi ông trở về nước năm 1933, cuộc sống của người chiến sĩ cộng sản hoạt động bí mật khiến những lần ông ghé thăm nhà chỉ tính bằng giờ, bằng phút. Rồi những năm tháng ông bị giam cầm tại Khám Lớn Sài Gòn, Côn Đảo, căng Tà Lài (1935–1941), bà Đỗ Thị Đạo ở quê nhà vừa thay chồng phụng dưỡng cha mẹ già, vừa lặn lội mang từng gói quà, từng bộ quần áo đi thăm nuôi chồng qua song sắt nhà tù.
Cách mạng Tháng Tám thành công, tiếp đến là 9 năm kháng chiến chống Pháp, ông lăn lộn khắp các chiến trường Nam Bộ rồi sang Campuchia, ra chiến khu Việt Bắc và ở lại miền Bắc công tác sau Hiệp định Genève (1954). Suốt gần 30 năm ròng rã từ ngày cưới (1928) cho đến giữa thập niên 1950, khi tổ chức bí mật đưa được bà Đỗ Thị Đạo từ miền Nam vượt tuyến ra Hà Nội đoàn tụ cùng chồng, tuổi thanh xuân của người phụ nữ Nam Bộ ấy đã trôi qua trong sự hy sinh thầm lặng. Không có con cái vì những năm tháng xa cách đằng đẵng, hai ông bà nương tựa vào nhau bằng một tình cảm thủy chung, son sắt hiếm có.
Quyết định bán ngôi nhà 1.000 lượng vàng ở tuổi 90
Sau ngày đất nước thống nhất năm 1975, Giáo sư Trần Văn Giàu và vợ trở về TP.HCM, được Nhà nước bố trí và sau đó hóa giá căn biệt thự khang trang tại số 240 đường Lý Thường Kiệt (Quận 10, TP.HCM). Đó là tài sản vật chất lớn duy nhất của hai vợ chồng sau cả cuộc đời cống hiến.
Bước sang đầu thế kỷ XXI, khi đã ở tuổi 90, Giáo sư Trần Văn Giàu vẫn luôn đau đáu một nỗi niềm: Vùng đất Nam Bộ và cực Nam Trung Bộ có lịch sử khai phá và đấu tranh vô cùng hào hùng, nhưng vẫn còn thiếu những bộ thông sử, lịch sử tư tưởng đồ sộ, xứng tầm. Bản thân ông tuổi đã quá cao, mắt đã mờ, không thể tự mình viết tiếp những bộ sách lớn như thời trai trẻ.
Trong khi đó, người vợ tri kỷ của ông – bà Đỗ Thị Đạo – tuổi già sức yếu, lâm bệnh nặng phải nằm liệt giường suốt nhiều năm. Năm 2001, sau khi bàn bạc với người thân, Giáo sư Trần Văn Giàu quyết định bán căn biệt thự số 240 Lý Thường Kiệt, thu về đúng 1.000 lượng vàng.
Với số tài sản khổng lồ ấy, ông chia làm hai phần rõ rệt:
Một phần nhỏ, ông dùng để mua một căn nhà bình dị trong con hẻm nhỏ trên đường Điện Biên Phủ (Quận 3) làm nơi che mưa che nắng và dành tiền thuốc thang, thuê người phụ giúp ông chăm sóc bà Đỗ Thị Đạo đến hơi thở cuối cùng (bà mất năm 2005 ở tuổi 95).
Toàn bộ phần lớn số tiền còn lại (hàng tỷ đồng thời điểm năm 2001), ông đem gửi ngân hàng để thành lập Quỹ Giải thưởng Khoa học Trần Văn Giàu, giao cho Ủy ban Giải thưởng gồm các nhà khoa học uy tín quản lý. Di nguyện của ông rất giản dị: Dùng tiền lãi hàng năm để trao giải thưởng cho các công trình nghiên cứu xuất sắc về Lịch sử và Lịch sử tư tưởng tại khu vực Nam Bộ và cực Nam Trung Bộ (từ Bình Thuận trở vào).
Từ năm 2002 đến nay, Giải thưởng Khoa học Trần Văn Giàu đã trở thành một trong những giải thưởng sử học danh giá bậc nhất Việt Nam, vinh danh hàng chục công trình lịch sử đồ sộ viết về vùng đất phương Nam, đúng như tâm nguyện lúc sinh thời của Giáo sư.
Ngày 16/12/2010, Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân, Anh hùng Lao động Trần Văn Giàu thanh thản trút hơi thở cuối cùng tại TP.HCM, khép lại cuộc đời tròn một thế kỷ (1911–2010). Khi Tổ quốc lâm nguy, ông đứng ở mũi nhọn xung kích cầm súng giữ nước; khi đất nước hòa bình, ông hiến dâng trọn vẹn trí tuệ và cả gia sản cuối cùng của mình để giữ gìn ký ức lịch sử cho muôn đời sau.
Nguồn tư liệu chính thống đối chiếu và tham khảo
Ủy ban Giải thưởng Khoa học Trần Văn Giàu, Kỷ yếu Giải thưởng Khoa học Trần Văn Giàu, NXB Tổng hợp TP.HCM.
Nhiều tác giả, Trần Văn Giàu – Dấu ấn trăm năm, NXB Tổng hợp TP.HCM, 2011.
Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh – Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam – Thành ủy TP.HCM, Giáo sư Trần Văn Giàu – Người cộng sản kiên cường, nhà khoa học lớn, NXB Chính trị Quốc gia Sự thật, 2011.
