Mối tình đầu trong xà lim

Năm 1930, Võ Nguyên Giáp bị thực dân Pháp bắt giam ở nhà lao Thừa Phủ (Huế). Sau khi xét hỏi nhưng không thu được thông tin gì đặc biệt, chúng nhốt anh vào xà lim tối suốt 15 ngày liền, rồi cho ra buồng giam thường và tuyên án ba năm tù. Cũng tại đây, ông gặp lại người đồng chí, người vợ của mình sau này - bà Nguyễn Thị Quang Thái. Bà Quang Thái bị thực dân Pháp bắt, khi đó mới 16 tuổi, “gương mặt còn những nét ngây thơ nhưng tinh thần thì bất khuất”, nổi tiếng với câu nói dặn bạn tù: Không ai tố giác bạn, bạn đừng tố giác ai.

Trước đó, hai người đã có lần gặp mặt. Trong tập sách “Đại tướng Võ Nguyên Giáp thời trẻ”, Trung tướng Phạm Hồng Cư kể:

Cô tìm anh để xuất trình giấy giới thiệu sinh hoạt Đảng. Lúc ấy, anh Giáp ở trong một ngôi nhà khuất nẻo trong thành nội Huế. Từ cửa Đông Ba đi vào, rẽ trái, ngôi nhà nép sát thành Huế. Trong nhà treo la liệt các bức trướng phúng viếng cụ Phan Chu Trinh. Cô đi ngay vào nhà. Một cô học sinh xinh xắn, giọng nói nhẹ nhàng, âm ấm. Cô có dáng mảnh dẻ, hai con mắt to rất sáng.

“Đôi mắt này mình đã gặp ở đâu nhỉ?”. Anh Giáp thầm nghĩ. Xem thư giới thiệu, anh nhận ra: Đây là Quang Thái, em chị Minh Khai.

Anh Giáp nhớ lại hôm ở cơ quan Liên tỉnh ủy Nghệ - Tĩnh, cán bộ phụ trách cơ quan nói: “Chị Minh Khai có cô em đẹp người, đẹp nết, học giỏi, hoạt động cách mạng hăng hái không kém gì chị”. Lần đầu tiên anh Giáp nghe nói đến Quang Thái. Nhưng lúc đó, anh không chú ý.

Hôm đi từ Hà Nội về, anh gặp hai cô nữ sinh trên chuyến xe lửa Vinh-Huế. Anh quen cô Cầm, em chị Hoàng Thị Hải Đường, và qua cô Cầm biết người cùng đi với Cầm là Quang Thái…

Gặp Quang Thái lần đầu, anh Giáp có ngay mối cảm tình đặc biệt. Người thiếu nữ ấy có điều gì thu hút tâm hồn anh: dáng vẻ dịu hiền, điềm đạm nhưng không kém phần kiên định, khuôn mặt trái xoan, đặc biệt là hai con mắt rất thông minh. Chia tay, anh Giáp nhớ mãi hai con mắt ấy.

Hôm nay gặp lại, anh Giáp gần như sững sờ. “Đúng là con người ấy, người con gái gặp trên chuyến tàu” - anh thầm nghĩ…

Quang Thái vào Huế để đi học. Cô tìm bắt liên lạc với tổ chức để nhận công tác với đoàn thể. Anh Giáp giới thiệu Quang Thái với anh Lê Viết Lượng.

Anh Giáp biết là Quang Thái đã tham gia sinh hoạt Hội học sinh đỏ. Anh mong có dịp gặp lại….

Ở trong tù, Quang Thái làm thơ được lưu tuyền khắp nhà lao:

“Mười sáu xuân qua sống ở đời

Nhân tình nghĩ đến lệ đầy vơi

Trông phường đế quốc lòng ngao ngán

Thấy bạn cần lao dạ rối bời

Quyết chí hy sinh thây kệ chết

Đem lòng phấn đấu mặc đầu rơi

Ngọn cờ vô sản bao giờ phất

Chín suối hồn ta mỉm miệng cười.”

Bài thơ càng khiến Võ Nguyên Giáp thương mến, cảm phục Nguyễn Thị Quang Thái. Tình yêu của họ nảy nở từ lý tưởng chung về cách mạng. Cuối năm 1931, Võ Giáp được ra tù với điều kiện phải trở về quê và bị quản thúc. Chị Quang Thái cũng được trả tự do trong đợt này. Sau thời gian thư từ qua lại, hai người quyết định tổ chức đám cưới. Lúc đó chị Thái tròn 20 tuổi, anh Giáp 24 tuổi.