Một bản án được viết bằng tiếng của nước thực dân

Năm 1925, Bản án chế độ thực dân Pháp của Nguyễn Ái Quốc xuất hiện tại Paris bằng tiếng Pháp. Tác phẩm đưa những điều đang xảy ra ở thuộc địa đến người đọc ngay tại nước cai trị các thuộc địa ấy.

Mười hai chương và một phụ lục tập hợp những bằng chứng về sự áp bức trên nhiều mặt của đời sống. Ngòi bút đi từ kinh tế, chính trị đến văn hóa, xã hội, dùng sự việc cụ thể cùng giọng châm biếm để chất vấn lời lẽ mà chế độ thực dân dùng để biện hộ cho mình.

Cuốn sách còn hướng người bị áp bức tới việc tổ chức đấu tranh giành quyền tự giải phóng. Năm 1946, tác phẩm được xuất bản ở Hà Nội bằng tiếng Pháp; đến năm 1960 có bản tiếng Việt. Năm 2025, đúng một thế kỷ sau lần ra mắt, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia Sự thật tiếp tục giới thiệu một lần tái bản.

Một cuốn sách cũ được giáo sư Hoàng Xuân Hãn mua bên sông Seine vào mùa hè 1954 rồi giữ lại. Năm 1970, ông nhờ giáo sư Ngụy Như Kon Tum mang về Việt Nam. Cuốn sách được chuyển vào Bảo tàng Cách mạng Việt Nam ngày 14 tháng 8 năm ấy. Dấu ghi chú của người từng giữ sách vẫn nằm trong hồ sơ hiện vật, cùng hành trình từ một hàng sách cũ về bảo tàng.