Một con người – nhiều chiến công

Có những căn hầm nằm dưới lòng đất mà người đi qua phía trên không bao giờ biết đến sự tồn tại. Trong những năm chiến tranh, một số căn hầm như vậy đã trở thành nơi cất giữ vũ khí, đón cán bộ và chuẩn bị cho những trận đánh lớn tại Sài Gòn. Một trong những người trực tiếp xây dựng hệ thống căn cứ ấy là Trần Văn Lai, người chiến sĩ biệt động quê Thái Bình.

Sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, thành phố Thái Bình, Trần Văn Lai hoạt động tại Sài Gòn với tên Mai Hồng Quế và bí danh Năm U.Som. Ông thuộc Đơn vị 159 biệt động Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định, được giao nhiệm vụ hoạt động trong nội thành, xây dựng cơ sở, thu thập tin tức và chuẩn bị điều kiện cho các hoạt động quân sự.

Để có thể tồn tại trong vùng kiểm soát của đối phương, ông phải tạo dựng một thân phận hợp pháp. Trần Văn Lai trở thành một nhà thầu khoán, có giấy tờ đầy đủ và có phương tiện đi lại. Công việc này giúp ông tiếp cận nhiều khu vực quan trọng của thành phố mà không dễ bị nghi ngờ.

Dưới tên Mai Hồng Quế, ông được phép ra vào Dinh Độc Lập và làm việc tại cơ quan viện trợ hậu cần U.S.O.M của Mỹ. Từ đó, ông thu thập được nhiều tài liệu, bản đồ phục vụ việc nghiên cứu các mục tiêu quan trọng.

Một tài liệu đáng chú ý là bản đồ hệ thống cống ngầm Sài Gòn. Trần Văn Lai đã tìm cách lấy tài liệu, chia thành nhiều phần rồi bí mật đưa ra ngoài. Những thông tin về đường cống ngầm sau đó trở thành một nguồn hỗ trợ cho lực lượng cách mạng khi hoạt động trong nội thành.

Nhưng nhiệm vụ quan trọng không kém là chuẩn bị nơi cất giấu vũ khí. Từ năm 1962, Trần Văn Lai bán hai biệt thự ở Phú Nhuận để mua ba căn nhà mặt phố đường Nguyễn Đình Chiểu. Ông lựa chọn những địa điểm này làm cơ sở bí mật.

Việc xây dựng hầm được tiến hành trong điều kiện vô cùng khó khăn. Trần Văn Lai tự đào hầm và phải tìm cách đưa hàng chục tấn đất đá ra khỏi nhà mà không làm những người xung quanh nghi ngờ. Mỗi công đoạn đều phải tính toán cẩn thận để cuộc sống bên trên vẫn diễn ra bình thường.

Sau khi căn hầm hoàn thành, ông tự lái ba chuyến ô-tô để vận chuyển vũ khí về cất giấu. Hơn 2,5 tấn vũ khí được đưa vào hầm, chuẩn bị phục vụ Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Những căn hầm ấy không chỉ là nơi cất giữ vũ khí. Chúng còn tạo ra điểm trú ém cho cán bộ và là một phần trong mạng lưới hoạt động bí mật của lực lượng biệt động. Trong một thành phố bị kiểm soát chặt chẽ, việc tồn tại những địa điểm như vậy có ý nghĩa đặc biệt.

Năm 1966, Trần Văn Lai tiếp tục được giao nhiệm vụ tìm một căn nhà tại khu vực Bà Chiểu để xây dựng hầm nổi làm căn cứ mật dự bị cho Sở Chỉ huy. Công việc chuẩn bị được tiến hành từ trước nhằm bảo đảm lực lượng cách mạng có thêm phương án khi bước vào thời điểm quyết định.

Sau Tết Mậu Thân, nhiều cơ sở biệt động bị phát hiện. Trần Văn Lai cũng bị lộ và bị truy bắt gắt gao. Chính quyền Việt Nam Cộng hòa treo thưởng hai triệu đồng cho việc bắt ông. Phần lớn tài sản bị tịch thu, còn ông được lệnh lánh về quê vợ ở Quảng Ngãi để tiếp tục hoạt động.

Ngày nay, câu chuyện về những căn hầm của Trần Văn Lai vẫn giúp người ta hình dung phần nào sự chuẩn bị âm thầm phía sau các trận đánh. Không có tiếng súng trong quá trình đào hầm, nhưng từng nhát cuốc, từng chuyến xe chở đất và từng chuyến vận chuyển vũ khí đều góp phần chuẩn bị cho một thời khắc lịch sử.