Một cuộc đời giữa hai chiến tuyến

Trong một bảo tàng, mỗi hiện vật đều có một câu chuyện riêng. Có hiện vật là khẩu súng từng tham gia trận đánh, có hiện vật là bức thư của người lính gửi về quê nhà. Và tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình, có một chiếc ô-tô màu trắng, biển số EL-6899, gắn với câu chuyện về một chiến sĩ biệt động từng hoạt động nhiều năm giữa lòng Sài Gòn.

Chủ nhân của chiếc xe là Trần Văn Lai, sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, thành phố Thái Bình. Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, ông hoạt động với tên Mai Hồng Quế và bí danh Năm U.Som, thuộc Đơn vị 159 biệt động Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định.

Nhiệm vụ của Trần Văn Lai là hoạt động trong nội thành, nơi đối phương kiểm soát rất chặt chẽ. Vì vậy, ông không thể xuất hiện với thân phận một chiến sĩ cách mạng. Ông phải tạo cho mình một cuộc sống hợp pháp, có nghề nghiệp, giấy tờ và các mối quan hệ xã hội.

Ông lựa chọn nghề nhà thầu khoán. Với công việc này, Mai Hồng Quế có thể di chuyển bằng ô-tô, tiếp cận nhiều công trình và giao tiếp với nhiều tầng lớp. Thân phận ấy dần trở nên quen thuộc trong xã hội Sài Gòn.

Đặc biệt, ông được phép ra vào Dinh Độc Lập và làm việc tại cơ quan viện trợ hậu cần U.S.O.M của Mỹ. Đây là điều kiện để ông quan sát, thu thập thông tin và tiếp cận những tài liệu mà lực lượng cách mạng rất cần.

Một trong những tài liệu quan trọng mà ông thu thập được là bản đồ hệ thống cống ngầm Sài Gòn. Để bảo đảm bí mật, bản đồ được chia thành nhiều phần, đánh ký hiệu rồi ngụy trang dưới đệm xe và bánh xe sơ cua. Những chuyến xe của một nhà thầu bình thường vì thế trở thành những chuyến vận chuyển tài liệu phục vụ hoạt động cách mạng.

Chiếc xe hiện được trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình chính là một dấu tích vật chất của những năm tháng ấy. Nó giúp người xem hình dung phần nào cách một chiến sĩ biệt động tận dụng chính những phương tiện dân sự để hoàn thành nhiệm vụ.

Tuy nhiên, chiếc xe không chỉ phục vụ công việc trinh sát. Trần Văn Lai còn sử dụng ô-tô để vận chuyển vũ khí về những căn hầm bí mật. Từ năm 1962, ông đã bán hai biệt thự tại Phú Nhuận để mua ba căn nhà trên đường Nguyễn Đình Chiểu.

Tại đây, ông tự đào hầm và đưa hàng chục tấn đất đá ra ngoài. Sau đó, ông thực hiện ba chuyến vận chuyển vũ khí bằng ô-tô. Hơn 2,5 tấn vũ khí được cất giấu an toàn, phục vụ cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Đến năm 1966, ông tiếp tục xây dựng một căn cứ mật dự bị tại khu vực Bà Chiểu. Căn cứ này được chuẩn bị để phục vụ Sở Chỉ huy trong kế hoạch Mậu Thân.

Mỗi chuyến xe khi ấy đều chứa đựng những nguy hiểm mà người ngoài không thể nhìn thấy. Chỉ cần bị kiểm tra hoặc phát hiện dấu hiệu bất thường, người lái xe có thể phải đối mặt với án bắt giữ và cả mạng lưới hoạt động bí mật có nguy cơ bị phá vỡ.

Sau Tết Mậu Thân, Trần Văn Lai bị lộ. Chính quyền Việt Nam Cộng hòa truy bắt ông gắt gao và treo thưởng hai triệu đồng. Phần lớn tài sản của ông bị tịch thu, ông phải lánh về quê vợ ở Quảng Ngãi để tiếp tục hoạt động.

Ngày nay, chiếc ô-tô màu trắng đã đứng yên trong không gian bảo tàng. Nhưng câu chuyện phía sau nó vẫn còn chuyển động trong ký ức lịch sử. Đó là câu chuyện về một người đã biến phương tiện của cuộc sống thường ngày thành công cụ phục vụ cách mạng, góp phần vào những hoạt động thầm lặng của biệt động Sài Gòn.