Một đời hoạt động giữa vòng vây kẻ thù

Trong chiến tranh, điều nguy hiểm nhất đối với một chiến sĩ hoạt động bí mật không chỉ là bom đạn mà còn là nguy cơ bị phát hiện bất cứ lúc nào. Vì vậy, họ phải sống giữa hai thân phận: một thân phận để tồn tại giữa đời thường và một thân phận dành cho nhiệm vụ cách mạng. Anh hùng LLVTND Trần Văn Lai đã trải qua những năm tháng như thế ngay giữa lòng Sài Gòn.

Sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, TP Thái Bình, Trần Văn Lai từng là cán bộ cấp Tiểu đoàn, C trưởng biệt động thuộc Đơn vị 159 biệt động Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định. Trong kháng chiến chống Mỹ, ông mang bí danh Năm U.Som, tự Mai Hồng Quế.

Ông được giao nhiệm vụ hoạt động trong nội thành Sài Gòn, nơi tập trung nhiều cơ quan đầu não của chính quyền đối phương. Công việc của ông gồm xây dựng cơ sở cách mạng, vận động quần chúng, trinh sát mục tiêu và thu thập tài liệu, tin tức báo cáo về Bộ Chỉ huy Quân khu.

Theo chỉ đạo của Tư lệnh Trần Hải Phụng, ông phải thực hiện “ba hóa”: nghề nghiệp hóa, quần chúng hóa và hợp pháp hóa. Muốn tồn tại lâu dài, ông phải có một nghề nghiệp hợp pháp, xây dựng được các mối quan hệ xã hội và sở hữu đầy đủ giấy tờ của đối phương.

Ông lấy tên Mai Hồng Quế, đóng vai một nhà thầu khoán trong Dinh Độc Lập. Đồng thời, ông được sắp xếp làm việc tại cơ quan viện trợ hậu cần U.S.O.M của Mỹ. Vỏ bọc này giúp ông tiếp cận những thông tin mà một người bình thường khó có thể biết được.

Trong quá trình hoạt động, ông thu thập bản đồ và họa tiết thiết kế các công trình quan trọng. Đặc biệt, ông lấy được bản đồ hệ thống cống ngầm của TP Sài Gòn.

Để đưa tài liệu ra ngoài, ông không thể vận chuyển nguyên bản. Trần Văn Lai cắt bản đồ thành nhiều mảnh nhỏ, đánh ký hiệu thứ tự rồi giấu dưới đệm xe và bánh xe sơ cua. Sau đó, ông dùng chiếc xe mang danh nghĩa nhà thầu của Dinh Độc Lập để vận chuyển ra ngoài.

Bản đồ này giúp lực lượng cách mạng có thêm phương án luồn lách, trú ẩn và di chuyển trong nội thành. Trong những trận đánh trước Tết Mậu Thân 1968 và những năm sau đó, hệ thống tài liệu này tiếp tục được sử dụng.

Một nhiệm vụ quan trọng khác của Trần Văn Lai là xây dựng các căn cứ bí mật. Từ năm 1962, ông bán hai căn biệt thự ở Phú Nhuận để mua ba căn nhà trên đường Nguyễn Đình Chiểu, quận 3. Tại đây, ông một mình đào hầm và bí mật vận chuyển hàng chục tấn đất đá ra ngoài.

Sau đó, ông tự lái ba chuyến xe đưa vũ khí về cất giấu. Hơn 2,5 tấn vũ khí được bảo quản an toàn, phục vụ cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Năm 1966, ông tiếp tục tìm căn nhà số 42/82 Nguyễn Văn Thành, Bà Chiểu để xây dựng hầm nổi, làm căn cứ mật dự bị cho Sở Chỉ huy.

Sau Tết Mậu Thân, các cơ sở biệt động dần bị phát hiện. Trần Văn Lai cũng bị lộ. Chính quyền Việt Nam cộng hòa truy bắt gắt gao và treo thưởng hai triệu đồng cho người bắt được Mai Hồng Quế. Phần lớn tài sản của ông bị tịch thu.

Ông được tổ chức chỉ đạo lánh về quê vợ ở Quảng Ngãi và tiếp tục hoạt động.

Nhiều năm sau, những câu chuyện về ông được nhắc lại cùng những kỷ vật còn lưu giữ tại quê hương. Chiếc ô-tô màu trắng, những căn hầm và những tài liệu từng được vận chuyển trong âm thầm đã trở thành dấu tích về một thời kỳ đặc biệt.

Trần Văn Lai đã sống giữa lòng địch bằng một thân phận bình thường, nhưng dành những năm tháng ấy cho một nhiệm vụ phi thường. Đó chính là câu chuyện về một người Anh hùng biệt động Sài Gòn đã lặng thầm góp sức cho ngày đất nước thống nhất.