Một đời hy sinh thầm lặng

Giữa Sài Gòn những năm chiến tranh, một nhà thầu khoán mang tên Mai Hồng Quế thường xuyên xuất hiện tại những địa điểm quan trọng của chính quyền Sài Gòn. Không ai dễ dàng nghĩ rằng đằng sau thân phận ấy là một cán bộ biệt động đang thực hiện những nhiệm vụ đặc biệt nguy hiểm. Người đó chính là Trần Văn Lai, người con quê Thái Bình đã dành nhiều năm hoạt động bí mật ngay trong lòng địch.

Tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình hiện còn lưu giữ chiếc ô-tô bốn chỗ màu trắng, biển số EL-6899. Đây là phương tiện Trần Văn Lai sử dụng trong thời gian hoạt động tại nội thành Sài Gòn - Gia Định. Chiếc xe từng trở thành công cụ giúp ông di chuyển, vận chuyển tài liệu và thực hiện nhiều nhiệm vụ mà nếu bị phát hiện, tính mạng có thể bị đe dọa bất cứ lúc nào.

Trần Văn Lai sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, thành phố Thái Bình. Trong kháng chiến chống Mỹ, ông mang bí danh Năm U.Som, tự Mai Hồng Quế và giữ chức C trưởng biệt động thuộc Đơn vị 159, Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định. Ông được giao nhiệm vụ hoạt động hợp pháp trong nội thành, xây dựng cơ sở cách mạng, vận động quần chúng, trinh sát mục tiêu và báo cáo tình hình của đối phương về Quân khu.

Để hoàn thành nhiệm vụ, Trần Văn Lai thực hiện yêu cầu “ba hóa”: nghề nghiệp hóa, quần chúng hóa và hợp pháp hóa. Ông phải có nghề nghiệp, có quan hệ xã hội và đặc biệt phải có đầy đủ giấy tờ hợp pháp của chính quyền địch. Chính lớp vỏ bình thường ấy giúp ông có thể tiếp cận nhiều nơi mà một cán bộ hoạt động công khai khó có cơ hội đặt chân tới.

Dưới tên Mai Hồng Quế, ông đóng vai một nhà thầu khoán trong Dinh Độc Lập, đồng thời được bố trí làm việc tại cơ quan viện trợ hậu cần U.S.O.M của Mỹ. Từ vị trí này, ông có điều kiện tiếp cận những bản đồ, tài liệu và thông tin liên quan đến các công trình quan trọng của chính quyền Sài Gòn.

Một trong những nhiệm vụ đáng chú ý nhất là việc lấy bản đồ hệ thống cống ngầm của Sài Gòn. Để đưa tài liệu ra ngoài mà không bị phát hiện, bản đồ được chia thành nhiều mảnh, đánh ký hiệu theo thứ tự rồi ngụy trang dưới đệm xe và bánh xe sơ cua. Chiếc xe mang biển số EL-6899 vì vậy không chỉ là phương tiện đi lại mà còn trở thành một phần trong hoạt động bí mật của người biệt động.

Thông tin về hệ thống cống ngầm có giá trị lớn đối với lực lượng cách mạng. Những đường cống dưới lòng thành phố tạo điều kiện cho cán bộ, chiến sĩ luồn lách, trú ẩn và tiếp cận các khu vực cần thiết. Từ những trận đánh trước Tết Mậu Thân 1968 cho tới năm 1975, hệ thống thông tin này vẫn được sử dụng mà đối phương không phát hiện được.

Hoạt động của Trần Văn Lai không dừng lại ở việc thu thập tin tức. Từ năm 1962, khi tổ chức cần một địa điểm để ém quân và cất giấu vũ khí, ông đã chủ động bán hai biệt thự ở Phú Nhuận để mua ba căn nhà mặt phố trên đường Nguyễn Đình Chiểu, phường 5, quận 3. Tại đây, ông tự đào hầm bí mật và đưa hàng chục tấn đất đá ra ngoài một cách kín đáo.

Sau đó, ông tự lái ô-tô thực hiện ba chuyến vận chuyển vũ khí về hầm. Hơn 2,5 tấn vũ khí được bí mật cất giữ, chuẩn bị cho cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968. Năm 1966, ông tiếp tục được giao xây dựng một hầm nổi tại căn nhà số 42/82 Nguyễn Văn Thành ở khu vực Bà Chiểu để làm căn cứ mật dự bị cho Sở Chỉ huy.

Sau Tết Mậu Thân, hoạt động của lực lượng biệt động bị phát hiện. Trần Văn Lai cũng bị lộ, trở thành đối tượng bị truy bắt gắt gao. Chính quyền Việt Nam Cộng hòa treo thưởng hai triệu đồng cho việc bắt ông. Phần lớn tài sản bị tịch thu, còn ông được lệnh lánh về quê vợ ở Quảng Ngãi để tiếp tục hoạt động.

Năm tháng đã qua, nhưng câu chuyện về Mai Hồng Quế vẫn cho thấy một góc đặc biệt của cuộc chiến: cuộc chiến diễn ra trong những căn nhà, trên đường phố và giữa những con người tưởng như rất đỗi bình thường. Đó cũng là nơi lòng dũng cảm và trí thông minh của người chiến sĩ được thử thách đến tận cùng.