Một đời với Y học - Một đời với ngành Y học nước nhà

Vào lúc 6 giờ 30 phút ngày 7/11/1969, BS Phạm Ngọc Thạch mãi mãi nằm xuống tại một khu căn cứ kháng chiến ở vùng rừng núi tỉnh Tây Ninh do viêm phúc mạc mật và sốt rét ác tính.

GS Hồ Đắc Di, một người cao tuổi hơn, lúc bấy giờ là Hiệu trưởng Đại học Y Hà Nội, Chủ tịch Tổng Hội Y học Việt Nam, nói lên nỗi lòng đau xót trước tin dữ bất ngờ:

“Anh Phạm Ngọc Thạch đã mất rồi ư? Cái tin đau buồn ấy ập đến làm tôi bàng hoàng xúc động tới mức chưa thể tin ngay. Đọc những dòng cáo phó trên báo mà hai mắt tôi cứ nhoà đi, lòng tôi như thắt lại. Dường như anh vẫn đứng đó, vẫn ngồi đây. Dáng người, tiếng nói của anh, tôi làm sao quên được.

Mới hôm nào đây thôi, trước lúc anh lên đường đi nam, trong bữa cơm gia đình rất thân mật, các anh Tôn Thất Tùng, Trần Hữu Tước và tôi có dịp trò chuyện cùng anh... Tất cả chúng tôi đều hân hoan trong buổi gặp mặt hôm ấy... Anh bàn với chúng tôi về những đề tài y học cần nghiên cứu. Anh trao đổi ý kiến và căn dặn chúng tôi những việc cần làm gấp để phục vụ tiền phương...

Tạm biệt chúng tôi, anh hẹn sau chuyến đi nghiên cứu trở về sẽ gặp lại để bàn những yêu cầu cấp bách do những nhiệm vụ mới của cách mạng đề ra. Khi chia tay, hơi nóng nơi bàn tay anh nắm chặt, thắm tình đồng chí còn ấm mãi trong bàn tay tôi... Thế mà giờ đây, anh không còn nữa!...

Quá xúc động, nghệ sĩ Diệp Minh Châu làm việc liền 72 tiếng đồng hồ, quên ăn quên ngủ, nặn xong bức tượng nửa người Anh Tư Thạch để kịp đặt lên bệ đá trong buổi lễ truy điệu của ngành y.

Nhà triết học, nhà văn Pháp rất nổi tiếng Jean-Paul Sartre gửi điện chia buồn:

“Chúng tôi khâm phục và yêu mến nhân cách cao thượng, trí thông minh và lòng tận tuỵ của ông.”

Nhà toán học Pháp Laurent Schwartz, người được tặng Huy chương Fields (như Giải thưởng Nobel trong toán học), viết:

“Thật là một bậc thầy thuốc vĩ đại, một nhà chính trị lớn, một con người giàu lòng nhân ái.”

Giáo sư André Roussel nhận xét về BS Thạch:

“Đúng là một người hiền cao cả.”

Nhà nước ta đã truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt I cho BS Phạm Ngọc Thạch về Cụm 34 công trình khoa học phòng và chống bệnh lao ở Việt Nam, cũng như về Các nguyên tắc của nền y tế nhân dân, mạng lưới y tế cơ sở, y tế nông thôn do ông đề xướng và tổ chức thực hiện.

Về BS Phạm Ngọc Thạch, nguyên Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng Phạm Văn Đồng nhận xét:

“BS Phạm Ngọc Thạch là một chiến sĩ cách mạng kiên cường (...). Ông đã nêu gương về cách nhìn, cách nghĩ, cách nghiên cứu để giải quyết một cách sáng tạo và độc đáo những vấn đề khó khăn và phức tạp của việc thanh toán những bệnh tật do chế độ cũ để lại.”

GS Hồ Đắc Di ghi lại trong hồi ký:

“Tôi nhớ những lần cùng anh Thạch đi công tác ra nước ngoài. Anh chăm chú học hỏi kinh nghiệm các nước, tìm hiểu kỹ những việc họ đang làm, lắng nghe dự kiến của họ về tương lai. Nhưng tất cả những điều đó không hề làm lu mờ, suy giảm óc suy nghĩ độc lập của anh.

Anh thường nói với tôi: “Chúng ta học kinh nghiệm của các nước để có thể nhìn thấy rõ hơn những điều chúng ta cần làm trên đất nước ta hôm nay và ngày mai. Nhưng chúng ta phải nắm chắc thực tế nước ta và phải sáng tạo.” Các nhà khoa học nổi tiếng trên thế giới mà tôi đã có dịp tiếp xúc đều tỏ ý cảm phục anh về lòng tự tôn dân tộc và tinh thần độc lập suy nghĩ.”

Ở Hà Nội cũng như ở Thành phố Hồ Chí Minh đều có đường phố mang tên người thầy thuốc Phạm Ngọc Thạch tận tuỵ vì dân.