Một gia đình, một thời đại hy sinh
Quảng Trị trong những năm chiến tranh là một trong những chiến trường ác liệt nhất của cả nước. Ở vùng đất nằm bên dòng Thạch Hãn ấy, chiến tranh không chỉ được ghi lại bằng những trận đánh, những địa danh như Thành cổ Quảng Trị, mà còn bằng những mái nhà có quá nhiều người ra đi và quá ít người trở về. Trong số những gia đình như thế có gia đình Mẹ Việt Nam Anh hùng Lê Thị Hẹ, quê tại thôn Linh An, xã Triệu Trạch, huyện Triệu Phong, tỉnh Quảng Trị.
Điều đặc biệt làm nên câu chuyện về Mẹ Hẹ không chỉ nằm ở danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng, mà ở sự hy sinh của cả một đại gia đình. Theo Báo Quân khu 7, gia đình và họ hàng gần của Mẹ Hẹ có 7 Bà mẹ Việt Nam Anh hùng và 17 liệt sĩ. Riêng những người thuộc gia đình trực hệ của Mẹ có 11 liệt sĩ là con, con dâu, con rể, cháu nội, cháu ngoại. Bản thân Mẹ Hẹ có một con gái và ba con dâu được Nhà nước truy tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng.
Những con số ấy cho thấy chiến tranh đã đi qua một gia đình ở Linh An với sức tàn phá khủng khiếp như thế nào. Đó không phải là sự hy sinh của một người, một thế hệ, mà là sự tiếp nối của nhiều thế hệ trong cùng một dòng họ.
Giữa “mùa hè đỏ lửa” Quảng Trị
Năm 1972, Quảng Trị trở thành hướng tiến công chiến lược quan trọng của cuộc kháng chiến. Ngày 30/3/1972, cuộc tiến công chiến lược Xuân – Hè bắt đầu trên nhiều chiến trường, trong đó Quảng Trị là hướng chủ yếu. Sau những trận đánh quyết liệt, chiến sự tập trung vào khu vực thị xã Quảng Trị và Thành cổ. Cuộc chiến đấu tại Thành cổ kéo dài 81 ngày đêm, trở thành một trong những biểu tượng bi tráng của chiến tranh cách mạng Việt Nam.
Đối với lịch sử đất nước, đó là một chiến dịch quân sự lớn. Nhưng đối với những gia đình ở Quảng Trị, chiến tranh còn là câu chuyện rất riêng: một người con lên đường, một người mẹ chờ đợi; rồi những người con khác tiếp tục ra trận. Có gia đình nhận tin báo tử không chỉ một lần.
Gia đình Mẹ Lê Thị Hẹ là một trường hợp đặc biệt như vậy.
Theo tư liệu của Báo Thanh Niên, tại khu nhà thờ gia đình ở thôn Linh An, tên Mẹ Lê Thị Hẹ được đặt cùng tên những người con cháu đã hy sinh. Trong số đó có liệt sĩ Lê Công Lạp, con trai Mẹ; liệt sĩ Lê Đình Trầm, con rể; các cháu nội Lê Công Đổng, Lê Công Hùng, Lê Công Lạc, Lê Công Điến; cùng các cháu ngoại và cháu dâu. Đáng chú ý, liệt sĩ Lê Công Hùng là một người lính đặc công, hy sinh tại chiến trường Quân khu 5 và đến nay gia đình vẫn chưa tìm thấy hài cốt.
Một câu chuyện khác được người thân kể lại là trường hợp liệt sĩ Lê Công Điến, một chiến sĩ đặc công. Trong lúc bị quân địch bao vây, anh đã sử dụng quả lựu đạn cuối cùng để chiến đấu, rồi bật dậy hô vang “Hồ Chí Minh muôn năm” trước khi hy sinh trên quê hương. Câu chuyện ấy, được truyền lại qua các thế hệ trong gia đình, cho thấy tinh thần chiến đấu kiên cường của những người con trong gia đình Mẹ Hẹ.
Nỗi đau của người mẹ và ký ức của một gia đình
Điều đáng xúc động là Mẹ Hẹ đã mất từ sớm, trong hoàn cảnh chiến tranh và những năm tháng đất nước còn nhiều khó khăn. Vì vậy, những câu chuyện cụ thể về cuộc đời Mẹ không còn được lưu giữ đầy đủ. Theo người thân, phải nhiều năm sau, khi gia đình phối hợp với chính quyền và ngành Lao động – Thương binh và Xã hội hoàn thiện hồ sơ, sự hy sinh của Mẹ mới được xác nhận và Nhà nước truy tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng.
Ngôi nhà lưu niệm của Mẹ Hẹ vì thế mang một vẻ rất đặc biệt. Gian thờ đơn sơ, thậm chí không có nhiều di ảnh bởi trong chiến tranh, điều kiện để lưu giữ hình ảnh của người thân là vô cùng thiếu thốn. Thay vào đó là những bằng Tổ quốc ghi công, những quyết định truy tặng danh hiệu Bà mẹ Việt Nam Anh hùng và những phần thưởng của Nhà nước.
Năm tháng có thể làm phai mờ ký ức cá nhân, nhưng không thể xóa đi dấu tích của sự hy sinh. Ngôi nhà ấy ngày nay trở thành một địa chỉ để con cháu và các thế hệ trẻ tìm về, hiểu rằng phía sau những trang sử về các chiến dịch lớn là hàng triệu câu chuyện gia đình âm thầm chịu đựng mất mát.
VTV từng ghi nhận ngôi nhà của Mẹ Hẹ như một “địa chỉ đỏ”, nơi nhiều người đến tri ân những người đã hy sinh vì độc lập, thống nhất đất nước và giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ.
Từ một gia đình nhìn ra cả một dân tộc
Câu chuyện về Mẹ Việt Nam Anh hùng Lê Thị Hẹ không có nhiều tư liệu kể lại những lời nói hay những khoảnh khắc riêng tư của Mẹ. Nhưng chính sự thiếu vắng ấy lại khiến những con số về gia đình Mẹ trở nên ám ảnh: 7 Bà mẹ Việt Nam Anh hùng, 17 liệt sĩ trong đại gia đình; nhiều thế hệ con, cháu đã hiến dâng tuổi trẻ cho Tổ quốc.
Trong lịch sử, những chiến dịch như Chiến dịch Xuân – Hè 1972 và cuộc chiến đấu 81 ngày đêm tại Thành cổ Quảng Trị thường được nhìn nhận bằng bản đồ, lực lượng, thời gian và kết quả quân sự. Nhưng phía sau mỗi con số ấy là những gia đình có mẹ già chờ con, người vợ chờ chồng, những đứa trẻ lớn lên không còn cha.
Bởi vậy, câu chuyện của Mẹ Lê Thị Hẹ có thể được xem như một lát cắt chân thực của “thời hoa lửa” ở Quảng Trị: một thời đại mà lòng yêu nước không chỉ thể hiện trên chiến hào, mà còn được đo bằng sự nhẫn nại của những người ở hậu phương; bằng những lần tiễn người thân ra trận; và bằng sức chịu đựng phi thường trước những giấy báo tử nối tiếp nhau.
Ngày hôm nay, khi đất nước đã hòa bình, ngôi nhà của Mẹ Hẹ vẫn nhắc nhở mỗi người về cái giá của độc lập. Mẹ không để lại những trang hồi ký, nhưng cuộc đời và sự hy sinh của gia đình Mẹ đã trở thành một phần ký ức của Quảng Trị – vùng đất từng đi qua chiến tranh bằng máu, nước mắt và lòng quả cảm.
Mẹ Lê Thị Hẹ và những người con, người cháu đã hy sinh không chỉ là câu chuyện của một gia đình. Đó là câu chuyện về hàng triệu gia đình Việt Nam trong những năm tháng đất nước đứng trước thử thách sinh tử. Và đó cũng là lời nhắc nhở hôm nay: hòa bình không tự nhiên mà có; phía sau cuộc sống bình yên là sự hy sinh của biết bao thế hệ.
