Một huyền thoại bị lãng quên

Có lẽ điều khó nhất đối với một chiến sĩ biệt động không phải là bước vào một trận đánh, mà là sống nhiều năm giữa lòng địch mà không để lộ thân phận. Mỗi cuộc gặp gỡ, mỗi chuyến đi, mỗi công việc đều có thể trở thành một thử thách. Trần Văn Lai đã trải qua những năm tháng như vậy dưới cái tên Mai Hồng Quế.

Trần Văn Lai sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, thành phố Thái Bình. Trong kháng chiến chống Mỹ, ông là cán bộ thuộc Đơn vị 159 biệt động Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định, hoạt động tại nội thành Sài Gòn với bí danh Năm U.Som.

Để tạo dựng một cuộc sống hợp pháp, ông được tổ chức giao nhiệm vụ xây dựng vỏ bọc “ba hóa”: nghề nghiệp hóa, quần chúng hóa và hợp pháp hóa. Ông trở thành một nhà thầu khoán, sử dụng tên Mai Hồng Quế và tạo dựng hình ảnh một người làm ăn có điều kiện.

Công việc này giúp ông có thể tiếp xúc với nhiều tầng lớp xã hội và đi lại tại những khu vực quan trọng. Ông được phép ra vào Dinh Độc Lập và làm việc tại cơ quan viện trợ hậu cần U.S.O.M của Mỹ.

Tại đây, ông âm thầm thu thập những thông tin mà lực lượng cách mạng cần. Những bản đồ, tài liệu liên quan đến các công trình quan trọng được ông tìm hiểu và chuyển ra ngoài. Trong đó có bản đồ hệ thống cống ngầm Sài Gòn.

Để giữ an toàn, bản đồ được chia thành nhiều phần và ngụy trang trong xe. Chiếc ô-tô màu trắng biển số EL-6899 giúp ông thực hiện những chuyến đi mà bên ngoài không có gì khác thường.

Nhưng cuộc sống của một nhà thầu không chỉ phục vụ công tác trinh sát. Từ năm 1962, Trần Văn Lai bắt đầu xây dựng hệ thống hầm bí mật. Ông bán hai biệt thự tại Phú Nhuận để mua ba căn nhà trên đường Nguyễn Đình Chiểu.

Những căn nhà này được sử dụng làm cơ sở bí mật. Ông tự đào hầm, đưa hàng chục tấn đất đá ra ngoài và tổ chức vận chuyển vũ khí về cất giấu. Hơn 2,5 tấn vũ khí được tập kết, phục vụ Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Năm 1966, ông tiếp tục xây dựng một hầm nổi tại khu vực Bà Chiểu làm căn cứ mật dự bị. Những căn cứ như vậy có vai trò quan trọng trong việc bảo đảm cho lực lượng cách mạng có địa điểm hoạt động ngay giữa thành phố.

Điều đáng nói là tất cả những công việc này đều diễn ra dưới sự kiểm soát của đối phương. Trần Văn Lai phải duy trì cuộc sống của một nhà thầu, đồng thời che giấu hoàn toàn những hoạt động bí mật phía sau.

Sau Tết Mậu Thân, mạng lưới biệt động bị đối phương phát hiện. Trần Văn Lai cũng bị lộ và bị truy bắt. Chính quyền Việt Nam Cộng hòa treo thưởng hai triệu đồng cho việc bắt ông. Phần lớn tài sản của ông bị tịch thu, còn ông phải rời địa bàn, về quê vợ ở Quảng Ngãi tiếp tục hoạt động.

Những năm tháng ấy cho thấy sự khắc nghiệt của hoạt động biệt động. Người chiến sĩ không chỉ cần dũng cảm mà còn phải kiên nhẫn, tỉnh táo và biết cách hòa mình vào cuộc sống thường ngày.

Sau chiến tranh, những bí mật được giữ kín nhiều năm dần được công bố. Hình ảnh Mai Hồng Quế hiện lên không còn là một nhà thầu khoán đơn thuần, mà là một chiến sĩ đã dành tuổi trẻ để hoạt động trong hoàn cảnh đặc biệt nguy hiểm.

Cuộc đời Trần Văn Lai vì thế là câu chuyện về sự lựa chọn. Ông đã lựa chọn sống một cuộc đời nhiều gian nan, chấp nhận che giấu thân phận và hy sinh những điều riêng tư để góp phần vào sự nghiệp chung. Chính sự âm thầm ấy làm nên giá trị đặc biệt của một người chiến sĩ biệt động.