Một nhà giáo bước vào mặt trận ngoại giao

Mùa thu năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời trong một hoàn cảnh vô cùng khó khăn. Chính quyền mới không chỉ phải giải quyết những vấn đề trong nước mà còn đứng trước một môi trường quốc tế phức tạp, khi nhiều lực lượng nước ngoài hiện diện trên lãnh thổ và thực dân Pháp tìm cách trở lại. Trong đội ngũ trí thức tham gia xây dựng chính quyền mới có Hoàng Minh Giám, một nhà giáo sau này dành nhiều năm hoạt động trên mặt trận ngoại giao.

Hoàng Minh Giám sinh năm 1904 tại Hà Nội. Ông xuất thân trong một gia đình trí thức và được học hành từ sớm. Trước khi trở thành một nhà hoạt động chính trị và ngoại giao, ông được biết đến nhiều hơn trong lĩnh vực giáo dục.

Ông từng tham gia giảng dạy và hoạt động trong môi trường giáo dục tiến bộ. Hoàng Minh Giám có quan hệ gần gũi với nhiều trí thức yêu nước đương thời, trong đó có Nguyễn Văn Huyên – nhân vật mình đã làm ở Bài 174. Những trí thức thuộc thế hệ này về sau có nhiều người tham gia xây dựng nền giáo dục, văn hóa và bộ máy nhà nước sau Cách mạng Tháng Tám.

Trong những năm trước năm 1945, tình hình Việt Nam biến động mạnh dưới tác động của Chiến tranh thế giới thứ hai. Nhật tiến vào Đông Dương nhưng vẫn duy trì bộ máy thuộc địa của Pháp trong phần lớn thời gian chiến tranh. Đến tháng 3 năm 1945, Nhật đảo chính Pháp, khiến hệ thống cai trị tồn tại trước đó thay đổi nhanh chóng.

Tháng 8 năm 1945, sau khi Nhật Bản đầu hàng Đồng minh, thời cơ cách mạng xuất hiện. Việt Minh phát động Tổng khởi nghĩa và chính quyền lần lượt được giành tại nhiều địa phương. Ngày 2 tháng 9 năm 1945, tại Quảng trường Ba Đình, Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Hoàng Minh Giám tham gia chính quyền cách mạng trong giai đoạn đầu đặc biệt khó khăn ấy. Ông làm việc gần Chủ tịch Hồ Chí Minh và tham gia những công việc liên quan đến đối ngoại. Đây là lĩnh vực có ý nghĩa rất lớn bởi nền độc lập vừa được tuyên bố chưa đồng nghĩa với việc tình thế của Việt Nam đã ổn định.

Ở miền Bắc, quân Trung Hoa Dân quốc tiến vào giải giáp quân Nhật. Ở miền Nam, quân Anh vào làm nhiệm vụ giải giáp và tạo điều kiện để lực lượng Pháp quay trở lại. Chính quyền cách mạng vì vậy phải đồng thời tìm cách giữ vững bộ máy vừa thành lập, đối phó với nhiều lực lượng chính trị và tránh bị đẩy ngay vào một cuộc chiến trong điều kiện còn rất yếu.

Trong hoàn cảnh ấy, ngoại giao trở thành một phương thức quan trọng nhằm kéo dài thời gian hòa hoãn và bảo vệ chính quyền mới. Hoàng Minh Giám tham gia vào những hoạt động đối ngoại của Chính phủ, khi mỗi cuộc thương lượng đều diễn ra trong một thế cân bằng hết sức mong manh.

Năm 1946 là một năm đặc biệt căng thẳng. Chính phủ Việt Nam tiến hành nhiều cuộc tiếp xúc và đàm phán với phía Pháp trong nỗ lực tìm kiếm một giải pháp cho quan hệ giữa hai bên. Hoàng Minh Giám tham gia các công việc ngoại giao trong giai đoạn này và trở thành một trong những gương mặt đáng chú ý của bộ máy đối ngoại non trẻ.

Nhưng các nỗ lực thương lượng cuối cùng không thể ngăn chiến tranh. Cuối năm 1946, xung đột Việt – Pháp mở rộng. Ngày 19 tháng 12, cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ và Chính phủ rời Hà Nội lên căn cứ kháng chiến.

Trong những năm kháng chiến chống Pháp, Hoàng Minh Giám tiếp tục đảm nhiệm trọng trách trong Chính phủ. Năm 1947, ông giữ chức Bộ trưởng Bộ Ngoại giao, tiếp nối công việc đối ngoại trong một hoàn cảnh rất khác: Việt Nam lúc này vừa tiến hành cuộc chiến lâu dài chống thực dân Pháp, vừa phải tìm cách đưa tiếng nói của mình ra bên ngoài.

Công việc ngoại giao trong kháng chiến không tách rời tình hình trên chiến trường. Khi lực lượng kháng chiến còn gặp nhiều khó khăn, khả năng hoạt động quốc tế cũng bị hạn chế. Nhưng khi cục diện dần thay đổi, vị thế đối ngoại của Việt Nam cũng từng bước được mở rộng.

Một bước ngoặt quan trọng xuất hiện vào năm 1950, khi nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa thiết lập quan hệ ngoại giao với một số quốc gia xã hội chủ nghĩa, trước hết là Trung Quốc và Liên Xô. Điều này giúp phá thế cô lập về ngoại giao và tạo ra những điều kiện quốc tế mới cho cuộc kháng chiến.

Hoàng Minh Giám đảm nhiệm chức Bộ trưởng Ngoại giao cho đến năm 1954. Đây cũng là năm chiến thắng Điện Biên Phủ làm thay đổi căn bản cục diện chiến tranh, dẫn đến Hội nghị Genève và việc ký kết các hiệp định về Đông Dương.

Sau đó, ông tiếp tục đảm nhiệm nhiều công việc của Nhà nước, trong đó có lĩnh vực văn hóa. Cuộc đời hoạt động của Hoàng Minh Giám vì vậy trải rộng từ giáo dục, chính trị, ngoại giao đến văn hóa, phản ánh con đường của một bộ phận trí thức Việt Nam đã rời giảng đường để tham gia trực tiếp vào những công việc của đất nước.

Ông qua đời năm 1995. Nhìn lại hơn chín mươi năm cuộc đời Hoàng Minh Giám, có thể thấy ông đã đi qua gần như toàn bộ những biến động lớn của Việt Nam trong thế kỷ XX, từ thời thuộc địa, Cách mạng Tháng Tám, kháng chiến chống Pháp cho đến nhiều thập niên sau khi đất nước giành độc lập.

“Một nhà giáo bước vào mặt trận ngoại giao” là câu chuyện về một trí thức đã chuyển từ công việc giáo dục sang những bàn đàm phán và nhiệm vụ đối ngoại trong thời điểm chính quyền cách mạng còn rất non trẻ. Trong lịch sử, có những thời điểm đất nước cần người cầm súng ngoài chiến trường, nhưng cũng cần những người làm việc bằng lý lẽ, văn kiện và ngoại giao. Hoàng Minh Giám là một trong những gương mặt gắn với mặt trận đặc biệt ấy trong những năm đầu của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.