Một nhà thầu – một chiến sĩ

Không mang dáng vẻ của một người lính giữa chiến trường, Trần Văn Lai xuất hiện trong lòng Sài Gòn với thân phận một nhà thầu. Công việc của ông tưởng như chỉ liên quan đến xây dựng, nhưng phía sau đó lại là nhiệm vụ chuẩn bị những căn cứ bí mật cho lực lượng biệt động.

Trần Văn Lai sinh năm 1920 tại xã Vũ Đông, TP Thái Bình. Trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, ông mang bí danh Năm U.Som, tự Mai Hồng Quế và giữ cương vị cán bộ cấp Tiểu đoàn, C trưởng biệt động thuộc Đơn vị 159 biệt động Quân khu Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định.

Ông được giao hoạt động trong nội thành Sài Gòn, nơi có nhiều cơ quan quan trọng của chính quyền Sài Gòn và Mỹ. Nhiệm vụ của ông là thu thập tin tức, trinh sát mục tiêu, xây dựng cơ sở cách mạng và báo cáo tình hình về Bộ Chỉ huy.

Theo yêu cầu của tổ chức, Trần Văn Lai thực hiện “ba hóa”: nghề nghiệp hóa, quần chúng hóa và hợp pháp hóa. Ông sử dụng tên Mai Hồng Quế, đóng vai nhà thầu khoán trong Dinh Độc Lập.

Bên cạnh đó, ông được sắp xếp vào làm việc tại cơ quan viện trợ hậu cần U.S.O.M của Mỹ. Công việc giúp ông tiếp cận nhiều tài liệu quan trọng, trong đó có bản đồ hệ thống cống ngầm Sài Gòn.

Để bảo đảm an toàn, ông chia bản đồ thành nhiều mảnh, đánh ký hiệu thứ tự rồi giấu dưới đệm xe và bánh xe sơ cua. Nhờ vậy, những tài liệu quan trọng được đưa ra khỏi khu vực kiểm soát mà không bị phát hiện.

Tuy nhiên, nhiệm vụ nguy hiểm hơn cả là xây dựng các căn cứ và kho vũ khí.

Năm 1962, Trần Văn Lai bán hai căn biệt thự ở Phú Nhuận để mua ba căn nhà mặt phố đường Nguyễn Đình Chiểu, quận 3. Tại đây, ông tự tay đào và xây dựng hầm bí mật.

Việc đào hầm phải được thực hiện hết sức kín đáo. Hàng chục tấn đất đá được đưa ra khỏi hầm mà không để đối phương phát hiện. Căn hầm sau đó trở thành nơi cất giấu vũ khí và phục vụ lực lượng cách mạng.

Trần Văn Lai tự lái ba chuyến ô-tô chở vũ khí về hầm. Tổng cộng hơn 2,5 tấn vũ khí được cất giữ an toàn, chuẩn bị cho Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968.

Những vũ khí này được sử dụng để phục vụ các trận đánh vào những mục tiêu quan trọng của đối phương tại Sài Gòn. Trong đó có Dinh Độc Lập, Tòa Đại sứ Mỹ, Đài phát thanh và Bộ Tư lệnh Hải quân.

Năm 1966, ông tiếp tục tìm căn nhà số 42/82 Nguyễn Văn Thành, Bà Chiểu để xây dựng hầm nổi làm căn cứ mật dự bị cho Sở Chỉ huy.

Sau Tết Mậu Thân, hoạt động của biệt động bị đối phương phát hiện. Trần Văn Lai bị lộ và bị truy bắt gắt gao. Chính quyền Việt Nam cộng hòa treo thưởng hai triệu đồng cho người bắt được Mai Hồng Quế. Nhiều tài sản của ông cũng bị tịch thu.

Ông được lệnh lánh về quê vợ ở Quảng Ngãi để tiếp tục hoạt động.

Từ một nhà thầu khoán, Trần Văn Lai đã biến những công việc tưởng như bình thường thành vỏ bọc cho những nhiệm vụ đặc biệt. Những căn hầm ông xây dựng không chỉ là nơi chứa vũ khí mà còn là một phần của mạng lưới hoạt động bí mật giữa lòng Sài Gòn. Câu chuyện ấy góp phần làm rõ hơn sự mưu trí và tinh thần quả cảm của lực lượng biệt động trong những năm chiến tranh.