MỘT PHẦN NGHÌN GIÂY GIỮA SÀI GÒN

Tác giả: Phạm Quỳnh Phương
Nơi công tác: Trường Tiểu học Nguyễn Thị Minh Khai
Chức vụ: Bí thư Chi đoàn giáo viên

Có những con người đi vào lịch sử bằng cả một cuộc đời, có người được nhớ bằng một chiến công, nhưng cũng có người mà khoảnh khắc cuối cùng của cuộc đời chỉ diễn ra trong vài giây, giữa một con phố Sài Gòn đầy khói súng. Không chiến hào, không đồng đội đứng bên, hai tay đã bị giữ phía sau. Trước mặt ông là một người đàn ông cầm súng. Cách đó vài bước, một phóng viên đưa máy ảnh lên. Rồi một tiếng súng vang lên. Người tù binh đổ xuống, chiếc máy ảnh đóng màn trập và một khoảnh khắc của chiến tranh được giữ lại mãi mãi.

Người ngã xuống là Nguyễn Văn Lém, thường được biết đến với bí danh Bảy Lốp.

Sài Gòn những ngày Tết Mậu Thân năm 1968 không giống bất cứ cái Tết nào trước đó. Trong những căn nhà, người dân đang chuẩn bị đón năm mới thì bên ngoài, chiến tranh đã tiến thẳng vào thành phố. Đêm 30 rạng sáng 31 tháng 1, các lực lượng cách mạng đồng loạt tiến công nhiều mục tiêu quan trọng. Dinh Độc Lập, Đài Phát thanh, Tòa Đại sứ Mỹ, Bộ Tổng tham mưu… những địa điểm nằm sâu trong vùng kiểm soát của Mỹ và chính quyền Sài Gòn bỗng trở thành chiến trường.

Nguyễn Văn Lém có mặt trong cuộc chiến ấy. Những tài liệu còn lại về cuộc đời ông trước năm 1968 không phải lúc nào cũng thống nhất, nhưng cái tên Bảy Lốp đã gắn với một trong những bức ảnh nổi tiếng nhất của cuộc chiến tranh Việt Nam. Ngày 1 tháng 2 năm 1968, khi giao tranh ở Sài Gòn vẫn đang diễn ra quyết liệt, Nguyễn Văn Lém bị lực lượng phía Việt Nam Cộng hòa bắt giữ.

Một người lính khi rơi vào tay đối phương gần như đã mất mọi thứ có thể bảo vệ mình. Không còn đơn vị bên cạnh, không còn trận địa để ẩn mình, không còn quyền chủ động trước những gì sắp xảy ra. Nguyễn Văn Lém bị áp giải trên đường phố Sài Gòn, hai tay bị giữ phía sau. Những phóng viên chiến trường đang tác nghiệp gần đó cũng chứng kiến sự việc. Trong số họ có Eddie Adams, nhiếp ảnh gia của hãng thông tấn Associated Press.

Adams nhìn thấy một tù binh được dẫn tới. Ông giơ chiếc máy ảnh lên theo phản xạ nghề nghiệp của một phóng viên chiến trường. Người đàn ông trước ống kính mặc áo ca-rô, quần ngắn, hai tay bị giữ phía sau. Rồi một người khác bước tới. Đó là Nguyễn Ngọc Loan, Tổng Giám đốc Cảnh sát Quốc gia của chính quyền Việt Nam Cộng hòa.

Loan rút khẩu súng ngắn.

Giữa một con phố đang chìm trong chiến sự, khẩu súng được đưa lên sát đầu người tù binh. Nguyễn Văn Lém không đứng trước một phiên tòa ở thời điểm ấy. Không có một bản án được tuyên ngay tại con phố. Chỉ có người đang bị khống chế, người cầm súng và những phóng viên đứng gần đó.

Rồi Nguyễn Ngọc Loan bóp cò.

Gần như cùng khoảnh khắc ấy, Eddie Adams bấm máy.

Tiếng súng vang lên. Nguyễn Văn Lém đổ xuống đường. Cuộc đời của một con người kết thúc vào ngày 1 tháng 2 năm 1968, nhưng bức ảnh ghi lại khoảnh khắc ấy lập tức bắt đầu một hành trình khác. Nó được truyền từ Sài Gòn tới các tòa soạn, xuất hiện trên báo chí và trước mắt hàng triệu người trên thế giới.

Bỗng nhiên, cuộc chiến ở Việt Nam không còn chỉ hiện lên qua những bản đồ quân sự, những con số thương vong hay các tuyên bố chính trị. Người ta nhìn thấy nó ở khoảng cách chỉ vài bước chân: một khẩu súng, một người bị bắt và khoảnh khắc một mạng sống bị tước đi giữa đường phố.

Bức ảnh sau này trở thành một trong những hình ảnh mang tính biểu tượng nhất của Chiến tranh Việt Nam, và Eddie Adams nhận Giải Pulitzer năm 1969. Nhưng điều đặc biệt là chính người nhiếp ảnh gia về sau cũng nhìn nhận câu chuyện phía sau tấm ảnh phức tạp hơn rất nhiều so với những gì một khung hình đơn lẻ có thể kể.

Bởi lịch sử hiếm khi chỉ có một lớp.

Sau Tết Mậu Thân, nhiều câu chuyện khác nhau xuất hiện về Nguyễn Văn Lém. Một số nguồn phía Việt Nam Cộng hòa và nước ngoài cáo buộc ông đã tham gia sát hại những người thuộc phía đối phương trước khi bị bắt; trong khi những tư liệu khác không thống nhất hoàn toàn về danh tính, cấp bậc, đơn vị cũng như hoàn cảnh cụ thể dẫn tới việc ông bị bắt. Chính vì vậy, hơn nửa thế kỷ sau, vẫn có những chi tiết cần được tiếp cận thận trọng.

Kể lại một câu chuyện lịch sử không có nghĩa là lấp đầy những khoảng trống bằng trí tưởng tượng. Chúng ta không biết Nguyễn Văn Lém nghĩ gì trong những giây cuối cùng. Không có cơ sở để đặt vào miệng ông những lời chưa từng được ghi nhận. Cũng không nên biến những cáo buộc còn tranh luận thành những sự thật tuyệt đối. Nhưng có một điều không cần tưởng tượng, bởi chiếc máy ảnh của Eddie Adams đã giữ nó lại: Nguyễn Văn Lém đã bị bắn chết khi đang bị khống chế trên một con phố Sài Gòn.

Chỉ riêng khoảnh khắc ấy đã đủ để người ta nhìn thấy một phần sự khốc liệt của chiến tranh.

Đằng sau cái tên Nguyễn Văn Lém cũng không chỉ có một người lính trong một bức ảnh. Ông từng là một con người có cuộc đời riêng, có gia đình và những người chờ đợi. Khi một người chết trong chiến tranh, lịch sử có thể ghi thêm một con số, nhưng với gia đình họ, khoảng trống ấy không bao giờ chỉ là một con số. Đó có thể là một người chồng không trở về, một người cha vắng mặt trong những năm tháng con cái trưởng thành, một chỗ ngồi mãi mãi bỏ trống trong một gia đình.

Có lẽ đó cũng là lý do bức ảnh của Eddie Adams vẫn khiến người ta day dứt sau hơn nửa thế kỷ. Máy ảnh có thể đóng băng một phần nghìn giây, nhưng một phần nghìn giây không thể kể hết cả cuộc chiến. Nó không cho chúng ta biết tất cả những gì đã xảy ra trước đó. Cũng không nói được những gì sẽ diễn ra sau đó. Nó chỉ buộc người xem phải đứng trước một khoảnh khắc mà không thể quay mặt đi.

Cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân 1968 sau này trở thành một trong những sự kiện có ảnh hưởng lớn đến cục diện cuộc kháng chiến chống Mỹ. Những cuộc tiến công vào các đô thị, đặc biệt là Sài Gòn, gây chấn động dư luận Mỹ và quốc tế, làm thay đổi mạnh mẽ nhận thức của công chúng Mỹ về cuộc chiến. Nhưng phía sau những phân tích về chiến lược, chính trị và quân sự là vô số số phận con người. Có người hy sinh trong trận đánh, có người mất tích, có người bị bắt và có những người như Nguyễn Văn Lém đã chết ngay giữa đường phố.

Nhiều năm đã trôi qua. Sài Gòn của buổi sáng ngày 1 tháng 2 năm 1968 hôm nay là Thành phố Hồ Chí Minh đông đúc và bình yên. Những con đường từng vang tiếng súng giờ mỗi ngày đón những dòng người đi học, đi làm. Những đứa trẻ sinh ra trong hòa bình có thể bước trên phố mà không cần biết một hầm trú ẩn nằm ở đâu, không cần phân biệt tiếng súng nào đang tới gần và cũng không phải sống với câu hỏi liệu người thân của mình có trở về sau một trận đánh hay không.

Chính sự bình thường ấy khiến những câu chuyện của chiến tranh càng đáng được nhớ.

“Câu chuyện thời hoa lửa” không nhất thiết chỉ là những câu chuyện về chiến thắng. Có những câu chuyện khiến chúng ta phải nhìn thẳng vào mất mát, bởi nếu chỉ nhớ chiến tranh bằng những chiến công mà quên đi những cuộc đời đã bị nó lấy mất, chúng ta sẽ khó hiểu hết giá trị của hòa bình.

Nguyễn Văn Lém bước vào ký ức thế giới trong một hoàn cảnh đặc biệt. Không phải khi đang xung phong giữa trận địa, cũng không phải trong khoảnh khắc chiến thắng, mà khi ông đã bị bắt và đang đứng trước họng súng của đối phương. Không ai có thể quay lại buổi sáng ấy để hỏi ông đã nghĩ gì trong những giây cuối cùng. Vì vậy, có lẽ chúng ta cũng không cần nói thay người đã mất.

Chỉ cần nhìn vào bức ảnh.

Một người đang bị khống chế. Một khẩu súng được đưa lên. Một tiếng nổ. Một cơ thể đổ xuống đường.

Rồi hãy nhìn ra những con phố hôm nay. Dòng người vẫn đi. Những gia đình vẫn đoàn tụ. Trẻ em vẫn tới trường. Tết đến chỉ còn tiếng cười, những lời chúc và niềm mong đợi một năm mới bình an.

Khoảng cách giữa hai hình ảnh ấy chính là giá trị của hòa bình.

Một phần nghìn giây năm 1968 đã giữ lại cái chết của Nguyễn Văn Lém. Hơn nửa thế kỷ sau, khi nhìn lại khoảnh khắc ấy, có lẽ điều đáng nhớ không phải chỉ là tên người cầm súng hay người đứng trước họng súng, mà còn là một sự thật giản dị: phía sau mỗi bức ảnh chiến tranh đều là một con người, và phía sau mỗi cuộc chiến đều là những cuộc đời không bao giờ có thể bắt đầu lại.

Nguyễn Văn Lém đã ngã xuống giữa đường phố Sài Gòn ngày 1 tháng 2 năm 1968.

Một viên đạn kết thúc một cuộc đời. Nhưng một phần nghìn giây đã khiến thế giới phải nhìn thật lâu vào chiến tranh.