MỘT QUYẾT ĐỊNH LỊCH SỬ VÀ BÀI HỌC VỀ TRÁCH NHIỆM CỦA NGƯỜI THẦY

Viết về Đại tướng Võ Nguyên Giáp

Có những thời khắc trong lịch sử mà chỉ một quyết định cũng có thể làm thay đổi cục diện của cả một chiến dịch, ảnh hưởng đến vận mệnh của một dân tộc. Có những con người trở nên vĩ đại không chỉ bởi những chiến thắng họ làm nên, mà còn bởi bản lĩnh dám suy nghĩ độc lập, dám chịu trách nhiệm và dám lựa chọn con đường khó khăn hơn để bảo vệ mục tiêu cao cả nhất. Đối với tôi, một giáo viên luôn trăn trở về trách nhiệm của mình trước học sinh và xã hội, câu chuyện về quyết định thay đổi phương châm tác chiến của Đại tướng Võ Nguyên Giáp trong Chiến dịch Điện Biên Phủ năm 1954 là một bài học đặc biệt sâu sắc.

Đó không chỉ là câu chuyện về tài thao lược của một vị Tổng Tư lệnh. Đó còn là câu chuyện về trí tuệ trước thử thách, về lòng can đảm khi phải thay đổi quyết định, về trách nhiệm đối với sinh mạng con người và về giá trị của việc lựa chọn điều đúng đắn thay vì điều dễ dàng.

Năm 1953, sau nhiều năm kháng chiến, quân và dân Việt Nam đã giành được những thắng lợi quan trọng, làm thay đổi từng bước cục diện chiến trường. Trước tình thế ngày càng bất lợi, thực dân Pháp triển khai Kế hoạch Navarre nhằm giành lại thế chủ động. Tháng 11/1953, quân Pháp nhảy dù chiếm đóng Điện Biên Phủ, từng bước xây dựng nơi đây thành một tập đoàn cứ điểm mạnh, hy vọng biến thung lũng này thành nơi quyết chiến có lợi cho chúng.

Trước tình hình đó, Bộ Chính trị quyết định mở Chiến dịch Điện Biên Phủ vào tháng 12/1953. Đại tướng Võ Nguyên Giáp được giao trọng trách Bí thư Đảng ủy, Chỉ huy trưởng chiến dịch. Trên vai ông là nhiệm vụ vô cùng nặng nề: tổ chức, chỉ huy một chiến dịch lớn, đối đầu với tập đoàn cứ điểm được phòng ngự kiên cố, trong điều kiện quân đội ta còn nhiều khó khăn về trang bị, phương tiện, kinh nghiệm tác chiến và bảo đảm hậu cần.

Ngày 14/1/1954, tại Sở chỉ huy chiến dịch ở Thẩm Púa, kế hoạch tác chiến theo phương châm “đánh nhanh, giải quyết nhanh” được phổ biến. Theo dự kiến ban đầu, cuộc tiến công sẽ bắt đầu vào ngày 25/1/1954. Các đơn vị khẩn trương chuẩn bị, pháo binh được đưa vào vị trí, bộ đội sẵn sàng chờ lệnh.

Nhưng chiến trường không vận hành theo những gì con người đã dự kiến. Tình hình địch có những thay đổi quan trọng; hệ thống phòng ngự của Pháp ngày càng được củng cố. Quân đội ta còn gặp nhiều khó khăn khi phải tiến công một tập đoàn cứ điểm mạnh, có sự hỗ trợ của pháo binh, máy bay và xe tăng. Những vấn đề về khả năng tiêu diệt các cứ điểm, bảo đảm hiệp đồng chiến đấu và cung cấp hậu cần đặt ra những yêu cầu mà phương án ban đầu chưa thể giải quyết một cách chắc chắn.

Ngày nổ súng dự kiến đã được lùi lại 24 giờ để tiếp tục nghiên cứu tình hình. Trong hoàn cảnh ấy, Đại tướng Võ Nguyên Giáp đứng trước một quyết định đặc biệt khó khăn. Nếu tiếp tục thực hiện kế hoạch cũ, quân đội có thể giữ được tiến độ đã chuẩn bị, nhưng nguy cơ tổn thất lớn và không bảo đảm chắc thắng là điều không thể xem nhẹ. Nếu thay đổi phương châm tác chiến, toàn bộ kế hoạch phải điều chỉnh; bộ đội phải lui về vị trí tập kết, pháo binh phải kéo pháo ra, công tác hậu cần phải tổ chức lại và thời gian chuẩn bị chiến dịch sẽ kéo dài.

Đó không phải sự lựa chọn giữa một con đường thuận lợi và một con đường bất lợi đơn thuần. Đó là sự lựa chọn giữa việc cố gắng giữ nguyên kế hoạch đã đề ra và việc can đảm điều chỉnh kế hoạch khi thực tế cho thấy cần phải thay đổi để bảo đảm mục tiêu chiến dịch.

Sau quá trình phân tích tình hình, cân nhắc tương quan lực lượng và trao đổi với các cơ quan, đơn vị liên quan, ngày 26/1/1954, tại cuộc họp Đảng ủy Mặt trận ở Sở chỉ huy chiến dịch, Đại tướng Võ Nguyên Giáp quyết định chuyển phương châm tác chiến từ “đánh nhanh, giải quyết nhanh” sang “đánh chắc, tiến chắc”; đồng thời hoãn cuộc tiến công, lệnh cho các đơn vị lui về vị trí tập kết, kéo pháo ra và chuẩn bị lại theo phương án mới. Ngày 30/1/1954, Đại tướng báo cáo Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tổng Bí thư Trường Chinh và Bộ Chính trị về chủ trương tác chiến mới; quyết định được nhất trí. Những diễn biến này được ghi nhận trong các tài liệu lịch sử về Chiến dịch Điện Biên Phủ. <Cite refs={["turn180145search4","turn180145search14","turn180145search0"]}/>

Nhìn lại sự kiện ấy, điều khiến tôi xúc động không chỉ là tầm vóc của một quyết định quân sự, mà còn là tinh thần trách nhiệm được thể hiện qua quyết định đó.

Đại tướng không lựa chọn phương án dễ bảo vệ nhất cho bản thân mình. Ông không vì những công tác chuẩn bị đã thực hiện, vì áp lực thời gian hay vì mong muốn đạt kết quả nhanh chóng mà bất chấp những nguy cơ trước mắt. Ông đặt yêu cầu chắc thắng lên hàng đầu, chấp nhận những khó khăn mới để tìm kiếm một phương án phù hợp hơn với tình hình thực tế.

Quyết định ấy đòi hỏi sự tỉnh táo để nhìn thẳng vào những hạn chế, sự dũng cảm để thay đổi kế hoạch và bản lĩnh để chịu trách nhiệm trước một nhiệm vụ có ý nghĩa sống còn. Đó là biểu hiện của tư duy chiến lược, đồng thời cũng là biểu hiện của một tinh thần trách nhiệm sâu sắc đối với đất nước, quân đội và sinh mạng của những người chiến sĩ.

Lịch sử đã chứng minh tính đúng đắn của lựa chọn ấy. Sau quá trình chuẩn bị lại, ngày 13/3/1954, quân đội ta nổ súng mở màn Chiến dịch Điện Biên Phủ. Trải qua 56 ngày đêm chiến đấu gian khổ, đến ngày 7/5/1954, chiến dịch kết thúc thắng lợi. Chiến thắng Điện Biên Phủ trở thành một mốc son chói lọi trong lịch sử dân tộc, góp phần quyết định vào thắng lợi của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, đồng thời cổ vũ mạnh mẽ phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc trên thế giới. <Cite refs={["turn180145search3","turn180145search4"]}/>

Từ sự kiện lịch sử ấy, tôi nhận ra một chân lý có giá trị vượt ra ngoài phạm vi quân sự: người có trách nhiệm không phải là người luôn cố bảo vệ quyết định ban đầu của mình, mà là người biết xem xét lại quyết định khi thực tế đòi hỏi; không phải là người chỉ hướng đến kết quả nhanh chóng, mà là người kiên trì tìm kiếm kết quả đúng đắn, bền vững và có trách nhiệm.

Là một giáo viên, tôi càng thấm thía bài học ấy khi nhìn lại công việc của mình mỗi ngày.

Trên bục giảng, người thầy cũng thường xuyên phải đưa ra những quyết định. Nên tiếp tục một phương pháp dạy học đã quen thuộc hay thay đổi khi học sinh chưa thực sự hiểu bài? Nên đánh giá học sinh chỉ qua điểm số hay cần xem xét cả quá trình cố gắng, khả năng vận dụng và sự tiến bộ của từng em? Nên giữ nguyên kế hoạch bài dạy hay điều chỉnh hoạt động khi nhận thấy học sinh đang gặp khó khăn? Những câu hỏi ấy có thể không mang tầm vóc của một quyết định lịch sử, nhưng đều đòi hỏi sự quan sát, suy nghĩ nghiêm túc và tinh thần trách nhiệm.

Tôi hiểu rằng một bài giảng được chuẩn bị công phu chưa chắc đã phù hợp với mọi đối tượng học sinh. Một phương pháp mang lại hiệu quả ở lớp học này có thể chưa phù hợp ở lớp học khác. Một học sinh tiếp thu nhanh không có nghĩa là tất cả các em đều đã hiểu bài. Nếu chỉ vì muốn hoàn thành đúng tiến độ mà bỏ qua những khó khăn của học sinh, người giáo viên có thể đạt được yêu cầu trước mắt nhưng chưa chắc đã hoàn thành mục tiêu giáo dục.

Bởi vậy, bài học từ Đại tướng Võ Nguyên Giáp nhắc tôi phải biết quan sát thực tế lớp học, lắng nghe phản hồi của học sinh, phân tích kết quả học tập và sẵn sàng điều chỉnh phương pháp khi cần thiết. Nếu học sinh chưa hiểu, tôi cần tìm nguyên nhân thay vì vội vàng quy kết rằng các em thiếu cố gắng. Nếu một hoạt động chưa hiệu quả, tôi cần thay đổi cách tổ chức thay vì chỉ lặp lại cách làm cũ. Nếu một học sinh tiến bộ chậm, tôi cần tìm cách hỗ trợ phù hợp thay vì để điểm số trở thành thước đo duy nhất về năng lực của em.

Tôi cũng nhận ra rằng trách nhiệm của người thầy không chỉ nằm ở việc truyền đạt kiến thức, mà còn ở cách hình thành tư duy và nhân cách cho học sinh. Một nền giáo dục hướng đến sự phát triển toàn diện không thể chỉ dạy các em tìm ra đáp án đúng; giáo dục còn phải giúp các em biết đặt câu hỏi, phân tích thông tin, cân nhắc các phương án, nhận diện sai lầm và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình.

Trong thời đại số, điều ấy càng trở nên quan trọng. Học sinh có thể tiếp cận lượng thông tin rất lớn, nhưng không phải thông tin nào cũng chính xác. Các em có thể sử dụng trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ học tập, nhưng cần biết kiểm chứng kết quả, phân biệt thông tin có căn cứ với nội dung chưa được xác thực và không sao chép máy móc. Người giáo viên phải hướng dẫn học sinh sử dụng công nghệ một cách thông minh, trung thực và có trách nhiệm. Đó cũng là cách giúp các em hình thành năng lực tự học, tư duy phản biện và khả năng đưa ra quyết định đúng đắn trong cuộc sống.

Từ câu chuyện lịch sử về Đại tướng Võ Nguyên Giáp, tôi muốn học sinh hiểu rằng dũng cảm không đồng nghĩa với hành động bất chấp hậu quả; kiên định không có nghĩa là cố chấp; thay đổi không phải lúc nào cũng là biểu hiện của sự yếu đuối. Đôi khi, thay đổi đúng lúc mới là biểu hiện rõ nhất của bản lĩnh. Biết thừa nhận một phương án chưa phù hợp, biết lắng nghe những ý kiến khác biệt và biết điều chỉnh trên cơ sở phân tích có căn cứ là những phẩm chất cần thiết đối với cả người lãnh đạo lẫn người học.

Đó cũng là bài học về sự khiêm tốn trước thực tế. Kiến thức và kinh nghiệm giúp con người đưa ra quyết định, nhưng không ai có thể nhìn thấy trước mọi tình huống. Vì thế, người có năng lực thực sự cần biết kiểm tra lại nhận định của mình, tiếp nhận thông tin mới và không ngừng hoàn thiện cách nghĩ, cách làm. Với học sinh, điều đó thể hiện qua việc biết sửa lỗi sau mỗi bài kiểm tra, biết hỏi khi chưa hiểu và biết học từ những lần thất bại. Với giáo viên, đó là tinh thần tự học, đổi mới chuyên môn, tiếp thu góp ý và không ngừng nâng cao chất lượng dạy học.

Một bài học khác mà tôi tâm đắc là mối quan hệ giữa trách nhiệm cá nhân và sức mạnh tập thể. Quyết định thay đổi phương châm tác chiến tại Điện Biên Phủ được đưa ra trong quá trình phân tích, trao đổi và thống nhất của Đảng ủy, Bộ Chỉ huy chiến dịch, sau đó được báo cáo và nhận được sự nhất trí của Bộ Chính trị. Chiến thắng cuối cùng cũng là thành quả của đường lối lãnh đạo đúng đắn, sự chỉ huy của các cấp, tinh thần chiến đấu của bộ đội và sự đóng góp to lớn của nhân dân. <Cite refs={["turn180145search0","turn180145search7"]}/>

Điều đó nhắc tôi rằng không một cá nhân nào có thể tạo nên thành công bền vững nếu tách mình khỏi tập thể. Trong nhà trường, chất lượng giáo dục được hình thành từ sự phối hợp giữa giáo viên, học sinh, gia đình và các lực lượng giáo dục. Một giáo viên có thể tận tâm, nhưng để học sinh tiến bộ toàn diện, cần có sự thống nhất trong cách giáo dục, sự chia sẻ thông tin và sự đồng hành giữa nhà trường với phụ huynh. Một tập thể chuyên môn biết trao đổi kinh nghiệm, thẳng thắn góp ý và cùng nhau tháo gỡ khó khăn sẽ tạo nên môi trường thuận lợi để mỗi giáo viên phát triển năng lực nghề nghiệp.

Đối với tôi, lòng yêu nước cũng cần được giáo dục bằng những hành động cụ thể như thế. Khi kể cho học sinh về Đại tướng Võ Nguyên Giáp và Chiến thắng Điện Biên Phủ, tôi không muốn các em chỉ ghi nhớ ngày tháng hay học thuộc những lời ca ngợi. Tôi mong các em hiểu được giá trị của hòa bình, nhận thức được những hy sinh của thế hệ đi trước và biết chuyển niềm tự hào thành trách nhiệm trong cuộc sống hôm nay.

Yêu nước không chỉ là xúc động khi nghe một câu chuyện lịch sử. Yêu nước còn là học tập nghiêm túc, lao động trung thực, tôn trọng pháp luật, bảo vệ môi trường, gìn giữ bản sắc văn hóa và sẵn sàng đóng góp cho cộng đồng. Đối với học sinh, đó có thể là sự trung thực trong một bài kiểm tra, tinh thần hợp tác trong một nhiệm vụ nhóm, thái độ tôn trọng bạn bè và ý thức sử dụng mạng xã hội có trách nhiệm. Đối với giáo viên, đó là sự tận tâm với nghề, công bằng với học sinh, không ngừng nâng cao chuyên môn và giữ gìn phẩm chất của người làm công tác giáo dục.

Tôi tin rằng, giáo dục lịch sử chỉ thực sự có ý nghĩa khi những giá trị của quá khứ trở thành động lực để con người sống tốt hơn trong hiện tại. Học về Đại tướng Võ Nguyên Giáp, học sinh cần hiểu rằng tài năng phải đi cùng trách nhiệm, ý chí phải đi cùng trí tuệ, và mọi mục tiêu cao đẹp đều đòi hỏi sự kiên trì cùng những lựa chọn có căn cứ. Các em cần được khuyến khích tự hào về truyền thống dân tộc, đồng thời biết nhìn nhận lịch sử bằng thái độ nghiêm túc, tôn trọng sự thật và sẵn sàng học hỏi.

Là một giáo viên, tôi hiểu rằng mình không thể thay đổi lịch sử đã qua, nhưng có thể góp phần định hình cách thế hệ trẻ hiểu về lịch sử. Tôi không thể trao cho học sinh những trải nghiệm của những người đã trực tiếp đi qua chiến tranh, nhưng có thể giúp các em tiếp cận tư liệu đáng tin cậy, đặt câu hỏi có ý nghĩa và rút ra bài học phù hợp với cuộc sống. Tôi không thể quyết định thay các em tương lai sẽ ra sao, nhưng có thể trang bị kiến thức, bồi dưỡng nhân cách và khơi dậy niềm tin để các em biết lựa chọn con đường đúng đắn.

Mỗi thế hệ đều có những nhiệm vụ riêng. Thế hệ cha anh đã chiến đấu để giành độc lập, tự do và bảo vệ Tổ quốc. Thế hệ hôm nay có trách nhiệm gìn giữ hòa bình, xây dựng đất nước bằng tri thức, lao động sáng tạo và tinh thần đoàn kết. Còn những người làm nghề giáo chúng tôi có trách nhiệm góp phần chuẩn bị hành trang cho thế hệ tiếp nối, để các em không chỉ biết trân trọng thành quả của quá khứ mà còn đủ năng lực và phẩm chất để xây dựng tương lai.

Nhìn lại quyết định lịch sử ngày 26/1/1954 của Đại tướng Võ Nguyên Giáp, tôi càng thấm thía rằng giá trị của một quyết định không nằm ở việc nó có giữ nguyên những dự tính ban đầu hay không, mà ở sự đúng đắn của nó trước thực tế và trách nhiệm mà người đưa ra quyết định sẵn sàng gánh vác. Sự kiện ấy nhắc nhở tôi phải luôn tự hỏi: Điều gì thực sự tốt cho học sinh? Phương pháp tôi đang sử dụng có giúp các em tiến bộ không? Tôi đã đủ công tâm để nhìn nhận những hạn chế của mình chưa? Tôi có dám thay đổi khi nhận ra cách làm cũ không còn phù hợp?

Những câu hỏi ấy không phải lúc nào cũng dễ trả lời. Nhưng chính việc thường xuyên tự vấn và hành động có trách nhiệm sẽ giúp người giáo viên trưởng thành hơn trong nghề nghiệp. Tôi tin rằng đổi mới giáo dục không bắt đầu từ những khẩu hiệu lớn lao, mà bắt đầu từ sự thay đổi có căn cứ trong từng bài giảng, từng cách đánh giá, từng lần lắng nghe học sinh và từng quyết định được đưa ra vì sự tiến bộ của các em.

Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã để lại cho lịch sử dân tộc một di sản lớn lao bằng trí tuệ, bản lĩnh và những quyết định mang tính bước ngoặt. Còn đối với tôi, người giáo viên hôm nay, di sản ấy còn gợi mở một trách nhiệm âm thầm nhưng bền bỉ: phải biết học từ lịch sử, biến nhận thức thành hành động và biến lòng biết ơn thành những đóng góp thiết thực cho giáo dục, cho cộng đồng và cho đất nước.

Tôi viết về Đại tướng không chỉ để bày tỏ lòng kính trọng đối với một vị tướng tài ba, mà còn để tự nhắc mình về ý nghĩa của nghề giáo. Mỗi ngày đứng trên bục giảng là một cơ hội để gieo vào lòng học sinh những hạt mầm của tri thức, lòng nhân ái, sự trung thực và trách nhiệm công dân. Những hạt mầm ấy có thể chưa tạo ra kết quả ngay lập tức, nhưng nếu được chăm sóc bằng sự tận tâm và phương pháp giáo dục đúng đắn, chúng sẽ góp phần hình thành những con người có ích cho xã hội.

Lịch sử đã chứng minh sức mạnh của một quyết định đúng đắn trong thời khắc quyết định. Giáo dục cũng cho chúng ta thấy sức mạnh của những việc làm đúng đắn được kiên trì qua năm tháng. Một quyết định sáng suốt có thể thay đổi hướng đi của một chiến dịch; một người thầy tận tâm có thể góp phần thay đổi cách nghĩ, cách sống và tương lai của một học sinh. Hai công việc ấy khác nhau về quy mô và hoàn cảnh, nhưng đều nhắc nhở chúng ta về giá trị của trí tuệ, trách nhiệm và sự tận tụy với mục tiêu cao đẹp.

Với tôi, đó chính là bài học sâu sắc nhất từ câu chuyện lịch sử về Đại tướng Võ Nguyên Giáp: hãy dũng cảm đối diện với thực tế, tỉnh táo trước những lựa chọn, khiêm tốn để học hỏi và có trách nhiệm với mỗi quyết định của mình. Đó cũng là những phẩm chất tôi mong muốn rèn luyện mỗi ngày, đồng thời bồi dưỡng cho học sinh bằng chính bài giảng, thái độ và hành động của người giáo viên.

Bởi lịch sử không chỉ thuộc về những gì đã qua. Lịch sử còn hiện diện trong cách chúng ta sống hôm nay, trong những giá trị chúng ta lựa chọn gìn giữ và trong trách nhiệm chúng ta trao lại cho thế hệ mai sau. Và khi mỗi người thầy biết biến bài học lịch sử thành bài học làm người, khi mỗi học sinh biết biến lòng biết ơn thành hành động có ích, những giá trị cao đẹp mà các thế hệ đi trước đã dày công vun đắp sẽ tiếp tục được gìn giữ và phát huy trên hành trình xây dựng một Việt Nam hòa bình, nhân ái, phát triển và giàu bản sắc.