MỘT SỚM NGÀY HÈ Ở SƠN MỸ

Tôi là người con của Đức Phổ, lớn lên trên chính mảnh đất Quảng Ngãi, và chọn học đại học cũng ngay tại quê nhà, Trường Đại học Phạm Văn Đồng. Có lẽ vì sinh ra và lớn lên ở đây, tôi luôn nghĩ mình đã hiểu khá rõ về quê hương. Cho đến một buổi sáng hè năm nay, khi cùng nhóm bạn lớp đại học rong ruổi trên những chiếc xe máy để đến Khu chứng tích Sơn Mỹ, tôi mới nhận ra có những phần lịch sử của quê hương mà mình chưa từng thật sự chạm đến, dù đã nghe qua không biết bao nhiêu lần.

Cả nhóm hẹn nhau từ sớm, chạy xe máy dọc theo quốc lộ, hướng về xã Tịnh Khê, thành phố Quảng Ngãi. Trên đường đi, chúng tôi vẫn còn cười đùa như bao chuyến đi chơi khác của tuổi sinh viên. Nhưng khi xe rẽ vào con đường dẫn đến Khu chứng tích Sơn Mỹ, không ai bảo ai, cả nhóm tự nhiên im lặng hẳn. Có lẽ chính không khí tĩnh lặng đến lạ của nơi này, khác hẳn với sự náo nhiệt vẫn thấy ở những điểm du lịch khác, đã khiến chúng tôi tự điều chỉnh lại tâm thế của mình trước khi bước vào.

Chúng tôi được một hướng dẫn viên tại khu chứng tích đón tiếp và dẫn đi qua từng khu vực. Giọng chị chậm rãi, đều đều, như thể đã kể câu chuyện này không biết bao nhiêu lần, nhưng vẫn không giấu được sự trầm lắng mỗi khi nhắc đến những con số. Chị kể, vào sáng ngày 16 tháng 3 năm 1968, một đơn vị lính Lục quân Hoa Kỳ đã đổ bộ xuống làng Sơn Mỹ, khi ấy thuộc xã Sơn Mỹ, huyện Sơn Tịnh – nay là xã Tịnh Khê – và trong chỉ một buổi sáng, đã cướp đi sinh mạng của 504 người dân vô tội. Phần lớn trong số đó là người già, phụ nữ và trẻ em, có đến 24 gia đình bị giết sạch không còn một người sống sót.

Chị dẫn chúng tôi đi qua từng dấu tích còn được giữ lại gần như nguyên vẹn: nền nhà cũ, giếng nước, bếp lửa của những gia đình đã không còn ai trở về; đoạn mương nước ở phía đông xóm Thuận Yên, nơi từng có hơn một trăm người dân bị sát hại chỉ trong ít phút; những vết đạn vẫn còn hằn trên thân một cây dừa đã đứng đó từ trước năm 1968. Đi đến khu mộ chôn chung của các nạn nhân, đứng trước cả một dãy dài những cái tên, những con số tuổi mà nhiều em trong đó chỉ mới lên hai, lên ba, tôi cảm thấy có gì đó nghẹn lại trong lồng ngực, không thể diễn tả thành lời.

Trong nhà trưng bày, chúng tôi được xem những bức ảnh tư liệu ghi lại khoảnh khắc của buổi sáng hôm ấy. Có những bức ảnh khiến cả nhóm không ai nói được câu nào, chỉ lặng lẽ đứng nhìn thật lâu. Đứa bạn đi cạnh tôi, vốn là người hay đùa nhất trong nhóm, cũng bất giác im bặt, mắt đỏ hoe lúc nào không hay. Tôi nhận ra, có những điều mà sách vở, dù có mô tả chi tiết đến đâu, cũng không thể truyền tải trọn vẹn bằng việc được đứng ngay tại nơi nó đã từng xảy ra, được nhìn thấy bằng chính mắt mình những dấu tích còn sót lại.

Điều khiến tôi day dứt nhất, có lẽ không hẳn là sự tàn khốc của những gì đã xảy ra, mà là ý nghĩ rằng những con người ấy – các cụ già, những người mẹ, những đứa trẻ – vốn chỉ là những người dân bình thường của một làng quê ven biển, giống hệt như bao người thân của tôi ở Đức Phổ. Khoảng cách giữa "lịch sử" và "gia đình mình" bỗng chốc trở nên rất gần, khi tôi nhận ra Sơn Mỹ, hay Đức Phổ, hay bất cứ vùng đất nào ở Quảng Ngãi, đều đã cùng đi qua những năm tháng chiến tranh khốc liệt như nhau.

Trước khi ra về, chị hướng dẫn viên nói với chúng tôi một câu mà tôi nhớ mãi: Sơn Mỹ ngày nay không chỉ là nơi lưu giữ nỗi đau, mà đã trở thành một điểm đến của hòa bình, nơi đón hàng chục nghìn lượt khách trong và ngoài nước mỗi năm đến để tìm hiểu, để tưởng niệm, và để cùng nhắc nhau về giá trị của những ngày tháng yên bình mà chúng ta đang có. Tiếng chuông ở khu chứng tích vẫn đều đặn vang lên mỗi ngày, như một lời cầu nguyện lặng lẽ dành cho những người đã khuất.

Trên đường chạy xe máy trở về, không ai trong nhóm còn cười đùa như lúc đi. Chúng tôi im lặng phần lớn quãng đường, mỗi người theo đuổi một dòng suy nghĩ riêng. Với tôi, đó là một trong những chuyến đi để lại nhiều dư âm nhất trong quãng đời sinh viên của mình – không phải vì có gì vui, mà vì tôi đã học được một điều mà không lớp học nào có thể dạy trọn vẹn: hòa bình không phải là điều tự nhiên mà có, và mỗi vùng đất yên bình hôm nay đều mang trong lòng nó những ký ức không thể nào quên.

Là một người con của Quảng Ngãi, tôi tự nhủ mình sẽ không để buổi sáng hôm ấy ở Sơn Mỹ chỉ là một chuyến đi chơi hè rồi trôi qua. Tôi muốn kể lại câu chuyện này, theo cách của một người trẻ đã từng đứng ở đó, đã từng lặng người trước những dấu tích còn lại – để những ai chưa có dịp đến Sơn Mỹ cũng có thể phần nào cảm nhận được điều mà chúng tôi đã cảm nhận: lòng biết ơn đối với hòa bình, và trách nhiệm gìn giữ nó cho những thế hệ sau.
Thanh Tuyền_DST25_pdu