Một thời đào hầm trú ẩn
Năm 1972, chiến tranh phá hoại của không quân Mỹ diễn ra ác liệt trên miền Bắc. Những tiếng còi báo động vang lên mỗi ngày khiến cuộc sống của người dân luôn sống giữa ranh giới của sự sống và cái chết.
Ở một làng quê ven sông thuộc tỉnh Nghệ An có cậu bé tên Tâm, khi ấy mới mười hai tuổi.
Điều in sâu nhất trong ký ức tuổi thơ của Tâm không phải là tiếng bom…
Mà là những ngày cả làng cùng nhau đào hầm trú ẩn.
Mùa hè năm ấy nắng như đổ lửa.
Sau nhiều trận bom đánh xuống khu vực gần ga tàu và bến phà, chính quyền địa phương phát động toàn dân đào hầm tránh bom.
Khắp làng:
Người lớn mang cuốc xẻng ra đường
Thanh niên đào hầm tập thể
Trẻ con phụ chuyển đất
Các cụ già đan nắp hầm bằng tre
Không ai đứng ngoài cuộc.
Cha Tâm là dân quân tự vệ của xã.
Ban ngày làm ruộng.
Ban đêm lại cùng mọi người đào thêm hầm trú ẩn quanh làng.
Một buổi tối, cha gọi Tâm:
“Đi theo cha ra đình làng phụ đào hầm.”
Tâm vác chiếc xẻng nhỏ lon ton theo cha giữa ánh đèn dầu leo lét.
Ngoài sân đình, rất đông người đang làm việc.
Tiếng cuốc bổ xuống nền đất vang lên liên hồi.
Mồ hôi ai cũng nhễ nhại dù trời đã khuya.
Có người vừa đào vừa nói:
“Hầm sâu thêm chút thì trẻ con mới an toàn.”
Nghe vậy, Tâm bỗng thấy công việc đào đất hôm nay quan trọng lạ thường.
Chiếc hầm đầu tiên nhà Tâm đào nằm ngay dưới gốc mít sau vườn.
Cha cậu đào rất sâu.
Bên trên còn phủ:
Gỗ chống
Bao đất
Và lớp rơm dày để tránh sức ép bom
Mẹ Tâm cẩn thận xếp trong hầm:
Một chiếc đèn dầu
Bình nước nhỏ
Và ít khoai luộc phòng khi phải trú lâu
Bà thường nói:
“Có hầm là yên tâm hơn rồi.”
Nhưng chiến tranh đâu chỉ có nỗi sợ…
Mà còn có cả tình làng nghĩa xóm giữa gian khó.
Nhà ai đào hầm chưa xong, cả xóm kéo tới giúp.
Có hôm trời mưa lớn, hầm nhà bác Lý bị sập.
Thanh niên trong làng thức gần cả đêm để đào lại.
Một cụ già chống gậy đứng nhìn rồi xúc động nói:
“Bom đạn có thể phá nhà cửa… nhưng không phá được tình người.”
Những ngày ấy, lũ trẻ con trong làng gần như lớn lên cùng hầm trú ẩn.
Chúng thuộc lòng từng con đường chạy xuống hầm mỗi khi còi báo động vang lên.
Tâm nhớ nhất là buổi trưa tháng Tám hôm ấy.
Cả nhà đang ăn cơm thì tiếng còi hú vang:
“U… u… u…”
Cha lập tức hô:
“Xuống hầm mau!”
Mẹ ôm em gái Tâm chạy trước.
Tâm ôm chiếc đèn dầu lao theo sau.
Chỉ vài phút sau, tiếng máy bay đã gầm rú trên đầu.
Rồi bom nổ.
Mặt đất rung chuyển dữ dội.
Đất cát rơi lả tả xuống mái hầm.
Trong bóng tối chật hẹp, em gái Tâm bật khóc vì sợ.
Mẹ ôm em vào lòng:
“Ngoan nào… sắp hết rồi con.”
Cha Tâm ngồi sát cửa hầm lắng nghe từng tiếng động bên ngoài.
Mỗi lần bom nổ gần, ông lại đưa tay che lên đầu các con như muốn bảo vệ cả gia đình khỏi chiến tranh.
Sau trận bom hôm ấy, nhiều mái nhà trong làng bị tốc mái.
Ngoài đồng còn cháy đen từng khoảng đất lớn.
Nhưng điều kỳ diệu là dân làng vẫn an toàn nhờ những căn hầm trú ẩn vừa đào xong.
Từ đó, mọi người càng quyết tâm đào thêm nhiều hầm hơn nữa.
Không chỉ đào ở nhà dân…
Mà còn có:
Hầm trong trường học
Hầm ngoài đồng
Hầm dọc đường làng
Và cả hầm trú ẩn cạnh chuồng trâu
Đêm đêm, dưới ánh trăng mờ, tiếng cuốc xẻng vẫn vang lên không ngừng.
Có những thanh niên đào hầm suốt đêm rồi sáng hôm sau lại ra đồng làm việc như bình thường.
Ai cũng hiểu:
“Đào hầm là giữ mạng sống cho cả làng.”
Một lần, trong lúc đào hầm tập thể gần trường học, Tâm hỏi cha:
“Bao giờ mình mới không phải đào hầm nữa hả cha?”
Người đàn ông im lặng rất lâu rồi đáp:
“Khi đất nước hòa bình con à.”
Câu trả lời ấy theo Tâm suốt tuổi thơ.
Những năm tháng chiến tranh đi qua giữa:
Tiếng còi báo động
Những căn hầm đất tối tăm
Và mùi đất mới đào còn ngai ngái
Có những đêm cả làng ngủ luôn dưới hầm vì bom đánh quá nhiều.
Trẻ con nằm sát bên nhau nghe người lớn kể chuyện để quên sợ hãi.
Có cụ già còn mang theo chiếc đàn bầu xuống hầm rồi khe khẽ gảy vài câu dân ca.
Giữa chiến tranh khốc liệt, con người vẫn cố giữ lại sự bình yên cho nhau bằng những điều giản dị như thế.
Ngày đất nước hòa bình năm 1975, tiếng cuốc đào hầm cuối cùng cũng ngừng lại.
Người dân trong làng phá bớt nhiều hầm trú ẩn để dựng lại nhà cửa.
Nhưng riêng hầm sau vườn nhà Tâm, cha cậu vẫn giữ lại.
Ông nói:
“Để con cháu sau này biết cha ông từng sống những ngày như thế nào.”
Nhiều năm sau, Tâm đã trưởng thành.
Mỗi lần trở về quê nhìn căn hầm cũ phủ đầy rêu xanh, ông lại nhớ:
Những đêm chạy bom
Những bàn tay đào đất dưới ánh đèn dầu
Và một thời cả dân tộc cùng nhau vượt qua chiến tranh bằng ý chí kiên cường
“Một thời đào hầm trú ẩn” không chỉ là câu chuyện về những căn hầm đất…
Mà còn là ký ức về:
Sự đoàn kết của nhân dân Việt Nam
Tinh thần không khuất phục trước bom đạn
Và khát vọng hòa bình cháy bỏng trong những năm tháng chiến tranh
