Một thời để nhớ-Một thời để tri ân

MỘT THỜI ĐỂ NHỚ, MỘT ĐỜI ĐỂ TRI ÂN

Thu năm 1941, phủ Vĩnh Tường chìm trong bầu không khí ngột ngạt. Bốt bốt, đồn bốt của thực dân Pháp và tay sai mọc lên như nấm độc dọc theo dải sông Hồng. Sau thất bại của Khởi nghĩa Nam Kỳ và Bắc Sơn, guồng máy đàn áp của địch xiết chặt, nhiều cơ sở cách mạng bị vỡ, hàng loạt cán bộ bị bắt hoặc gục ngã trước họng súng kẻ thù.Tại căn hầm bí mật nằm sát chân bãi bồi ven sông thuộc làng Bích Đại, một ngọn đèn dầu lạc tù mùng tỏa ánh sáng xanh lét. Người thanh niên gầy gò, có đôi mắt sáng quắc như ánh thép đang tỉ mẩn chép lại từng dòng truyền đơn. Đó là Lê Xoay-Bí thư Tỉnh ủy đầu tiên của tỉnh Vĩnh Yên.

Mới 26 tuổi, nhưng gương mặt Lê Xoay đã hằn sâu những phong sương của một chiến sĩ cách mạng kiên trung. Sinh ra trên mảnh đất Bích Đại (xã Đại Đồng, huyện Vĩnh Tường), chứng kiến cảnh người dân quê mình bị xâu xé bởi xâu thuế, xâu gạt, ruộng đất bị chiếm đoạt, anh đã sớm dấn thân vào con đường cứu nước.

"Anh Lê Xoay này," -người đồng chí trẻ tuổi tên Nam nhẹ nhàng thì thầm trong lúc gấp lại từng tờ tài liệu-"Địch đang ráo riết truy lùng anh. Treo thưởng hàng nghìn đồng bạc xòe cho ai bắt được anh. Hay anh tạm lánh qua bên Phú Thọ một thời gian?"

Lê Xoay dừng tay bút. Anh nhìn ngọn đèn dầu đang cháy xè xè, giọng nói trầm ấm mà đanh thép:"Càng trong khó khăn, quần chúng càng cần Đảng. Nếu chúng ta rút đi, ngọn lửa vừa nhóm lên ở Vĩnh Tường, Yên Lạc, Bình Xuyên sẽ bị dập tắt. Đất này là quê hương ta, dân ở đây là máu thịt ta. Mình sống chết với đất này, Nam ạ!"

Bàn tay anh nắm chặt lấy tay người đồng chí trẻ. Trong đôi mắt ấy không hề có sự dao động, chỉ có một niềm tin đá vàng vào ngày độc lập của dân tộc.

Thời kỳ đó, để gieo được một "mầm sống" cách mạng là cả một cuộc đấu trí cân não. Lê Xoay không chỉ là một nhà lãnh đạo kiên cường mà còn là một cán bộ dân vận thiên tài. Để qua mắt mật thám Pháp, khi thì anh đóng vai người buôn chiếu dạo, lúc lại là thầy đồ dạy chữ Nho, khi lại giả làm người đi làm thuê trên bãi sông.

Một đêm đông buốt giá năm 1942, Lê Xoay tìm về nhà cụ đồ Hưng ở làng Vũ Di. Căn nhà tranh xiêu vẹo là nơi trú ngụ của nhiều cán bộ nằm vùng.Bên bếp lửa bập bùng, cụ đồ Hưng xót xa nhìn đôi chân trần rớm máu vì sương muối của Lê Xoay: "Anh Xoay ơi, khổ thế này, ăn không đủ no, mặc không đủ ấm, lại luôn đối mặt với án tử hình... Điều gì khiến các anh chịu đựng được?"

Lê Xoay mỉm cười, nụ cười làm bừng sáng gương mặt khắc khổ: "Cụ ạ, chúng cháu chịu khổ một, nhưng nhân dân mình chịu khổ mười. Nhìn những đứa trẻ không được đi học, những người già bị Tây đánh đập, lòng cháu đau như dao cắt. Đời cháu có hy sinh, nhưng con cháu cụ, con cháu nhân dân sau này sẽ được sống ngẩng cao đầu làm người tự do. Cái giá đó, dù phải trả bằng tính mạng, vẫn còn quá rẻ."

Chính bằng sự chân thành, nhiệt huyết và lý tưởng sống cao đẹp ấy, Lê Xoay đã biến từng ngôi nhà, từng mảnh vườn của người dân Vĩnh Phúc thành những "pháo đài bí mật". Giặc Pháp dẫu có trăm mắt ngàn tay cũng không thể dập tắt được phong trào đấu tranh đang âm ỉ cháy thành ngọn lửa lớn.

Nhưng cuộc đời cách mạng vốn nhiều chông gai. Do sự phản bội của một kẻ đầu hàng, tung tích của Lê Xoay bị lộ.

Ngày 21 tháng 4 năm 1942, một buổi sáng sương mù giăng kín mặt sông Hồng. Lê Xoay đang trên đường đi dự một cuộc họp quan trọng tại địa bàn huyện Vĩnh Tường thì bị mật thám và lính khố xanh phục kích.Hàng chục họng súng đen ngòm khép chặt vòng vây. Tiếng giày đinh nện côm cộp trên đường làng. Tên sếp bốt reo lên mừng rỡ vì tưởng đã bắt sống được "con hùm xám" của tỉnh ủy Vĩnh Yên.

"Lê Xoay! Mày hết đường chạy rồi! Buông súng xuống thì sống!" -Tiếng tên sếp bốt oang oang trong sương lạnh.

Trong khoảnh khắc sinh tử ấy, Lê Xoay biết mình không thể thoát. Trong túi áo anh là danh sách các cơ sở cách mạng quan trọng và những tài liệu chưa kịp tiêu hủy. Nếu rơi vào tay địch, hàng trăm đồng chí và người dân sẽ bị tàn sát.Không một giây chần chừ, Lê Xoay rút khẩu súng ngắn lôi ra từ lưng quần, bắn trả quyết liệt về phía kẻ thù để thu hút sự chú ý, đồng thời dùng tay còn lại nhanh chóng xé nát và nuốt từng mảnh tài liệu quan trọng vào bụng.

Đạn của địch cày xới mặt đất, găm vào ngực anh. Máu đỏ nhuộm thắm lớp áo vải nâu gụ. Nhưng Lê Xoay vẫn đứng vững, dựa lưng vào gốc cây đa cổ thụ bên bãi sông. Anh dồn chút sức lực cuối cùng, nhìn thẳng vào mắt những tên lính đang run rẩy tiến lại gần, hô vang:

"Đảng Cộng sản Đông Dương muôn năm! Việt Nam hoàn toàn độc lập muôn năm!"

Tiếng hô vang vọng khắp dải sông Hồng, át cả tiếng súng giặc. Lê Xoay ngã xuống khi mới vừa tròn 27 tuổi xuân — độ tuổi đẹp nhất của một đời người.

Tháng 10 năm 2026. Tại Trường THPT Lê Xoay (huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc), tiếng chuông tan học vang lên.

Dưới tượng tượng đài Anh hùng Lê Xoay uy nghiêm giữa khoảng sân trường rợp bóng cây xanh, Tuấn-một học sinh chuyên Lịch sử-đang cẩn thận lau chùi từng dòng chữ khắc trên tấm bia ghi danh.

Cùng lúc đó, ông Lê Văn Bình-cháu họ của anh hùng Lê Xoay, một cựu chiến binh tóc đã bạc phơ-chậm rãi bước đến bên cạnh Tuấn.

"Cháu có biết không," -giọng ông Bình xúc động :"Nơi chúng ta đang đứng đây, xưa kia từng là vùng đất thấm đượm máu và nước mắt của các thế hệ đi trước. Cụ Lê Xoay ngã xuống khi tuổi đời còn rất trẻ, không kịp nhìn thấy ngày đất nước độc lập, không kịp thấy quê hương đổi mới như hôm nay."

Tuấn ngước nhìn gương mặt cương nghị của bức tượng người anh hùng trẻ tuổi, trong lòng dấy lên một niềm xúc động khó tả:

"Cháu hiểu rồi ông ạ. Mỗi lần đọc lại lịch sử quê hương, cháu đều thấy tự hào và tự nhắc nhở bản thân. Bác Lê Xoay và các thế hệ cha anh đã dùng máu xương để thắp lên 'Thời hoa lửa' cho dân tộc. Thế hệ chúng cháu hôm nay không phải chịu cảnh mưa bom bão đạn, nhưng có trách nhiệm phải giữ gìn và làm cháy sáng hơn ngọn lửa ấy bằng tri thức, bằng sự cống hiến cho đất nước."

Ông Bình mỉm cười, vỗ nhẹ lên vai người thanh niên trẻ. Trên bầu trời Vĩnh Phúc hôm nay, những ngôi nhà cao tầng mọc lên, những cánh đồng xanh ngát dải lụa, và tiếng cười rộn rã của trẻ thơ vang vọng.

Ngọn lửa yêu nước từ những năm tháng gian lao ấy chưa bao giờ tắt. Nó đã và đang được truyền từ tay thế hệ này sang thế hệ khác-như một lời thề sắt đá về lòng biết ơn và tinh thần tự hào dân tộc bất tử.