Một thời sơ tán học đường
Năm 1972, chiến tranh phá hoại ở miền Bắc bước vào giai đoạn khốc liệt. Tiếng còi báo động và những trận bom bất ngờ đã trở thành điều quen thuộc với người dân ở các thành phố lớn.
Để bảo đảm an toàn cho học sinh, nhiều trường học được sơ tán về nông thôn.
Trong dòng người rời thành phố năm ấy có cậu học trò lớp 6 tên Nguyễn Văn Hùng.
Hùng sống cùng mẹ và em gái trong một khu tập thể nhỏ ở Hà Nội.
Cha cậu đang chiến đấu ở chiến trường miền Nam.
Một buổi sáng, nhà trường thông báo:
“Toàn bộ học sinh sẽ đi sơ tán về vùng quê để tiếp tục học tập.”
Nghe tin ấy, cả lớp vừa lo lắng vừa tò mò.
Đứa thì khóc vì nhớ nhà.
Đứa lại háo hức vì lần đầu được đi xa.
Riêng Hùng lặng lẽ nhìn mẹ thu xếp quần áo cho mình vào chiếc túi vải bạc màu.
Mẹ dặn:
“Xuống quê phải ngoan, chịu khó học hành nhé con.”
Cậu gật đầu nhưng mắt đỏ hoe.
Ngày đoàn học sinh lên xe sơ tán, sân trường chật kín phụ huynh tiễn con.
Tiếng dặn dò vang lên khắp nơi:
“Nhớ viết thư về nhé!”
“Ăn uống cẩn thận!”
“Đừng nghịch gần sông!”
Nhiều bà mẹ quay đi lau nước mắt.
Chiếc xe chở học sinh lăn bánh rời Hà Nội giữa tiếng còi báo động vọng từ xa.
Qua ô cửa kính, Hùng thấy mẹ vẫn đứng nhìn theo cho tới khi chiếc xe khuất hẳn.
Điểm sơ tán của trường là một vùng quê thuộc tỉnh Phú Thọ.
Nơi ấy:
Có những cánh đồng lúa xanh ngút mắt
Những con đường đất đỏ
Và những mái nhà tranh đơn sơ
Học sinh được người dân trong làng đón về ở cùng từng gia đình.
Hùng cùng hai bạn nữa ở nhà bác Lâm — một gia đình nông dân nghèo nhưng rất hiền hậu.
Căn nhà chỉ có:
Chiếc phản gỗ nhỏ
Bếp rơm
Và chiếc đèn dầu leo lét mỗi tối
Nhưng bác gái luôn nhường cho lũ học trò phần cơm ngon nhất.
Bác thường cười:
“Các cháu cứ yên tâm học… coi đây như nhà mình.”
Những ngày đầu xa mẹ, Hùng nhớ nhà da diết.
Đêm nào cậu cũng nằm nghe tiếng côn trùng ngoài đồng rồi lặng lẽ khóc.
Có hôm đang ăn cơm, nhìn thấy món cà muối giống mẹ làm, cậu bỗng nghẹn ngào không nuốt nổi.
Bác gái nhẹ nhàng xoa đầu:
“Rồi hòa bình sẽ được về với mẹ thôi con.”
Nghe vậy, Hùng chỉ im lặng gật đầu.
Cuộc sống sơ tán tuy thiếu thốn nhưng đầy tình người.
Ban ngày, học sinh học trong những lớp dựng bằng tre nứa giữa vườn cây.
Bàn ghế được ghép từ gỗ tạp.
Bảng đen làm bằng những tấm gỗ sơn lại.
Mỗi lớp còn đào sẵn hầm trú ẩn ngay cạnh phòng học.
Cứ nghe tiếng còi báo động là cả lớp lập tức chạy xuống hầm.
Có hôm đang học toán, tiếng máy bay vang lên phía xa.
Thầy giáo lập tức hô:
“Xuống hầm!”
Chỉ vài giây sau, cả lớp đã ngồi im dưới căn hầm đất chật hẹp.
Tiếng bom vọng từ xa làm mặt đất rung nhẹ.
Nhưng khi tiếng còi an toàn vang lên, mọi người lại trở lên tiếp tục học như chưa có chuyện gì xảy ra.
Chiến tranh không thể ngăn những đứa trẻ tới trường.
Ngoài giờ học, học sinh còn giúp dân làng:
Gặt lúa
Chăn trâu
Nhặt củi
Và đào hầm tránh bom
Những đứa trẻ thành phố dần quen với cuộc sống nông thôn.
Hùng lần đầu biết:
Mùi rơm mới
Tiếng ếch kêu ngoài đồng
Và những đêm mất điện ngồi học dưới ánh đèn dầu
Dù gian khó nhưng tình bạn nơi sơ tán lại vô cùng gắn bó.
Những buổi tối, cả đám học trò quây quần nghe thầy giáo kể chuyện chiến đấu ngoài mặt trận.
Có hôm thầy đọc thư của một học sinh nhận được từ người cha đang ở chiến trường.
Cả lớp im lặng nghe trong ánh đèn dầu chập chờn.
Ai cũng nhớ gia đình.
Nhưng ai cũng cố gắng học thật tốt.
Một lần, trường sơ tán bị máy bay địch đánh bom gần khu vực.
Khói lửa bốc lên phía cánh đồng.
Người dân và thầy cô lập tức đưa học sinh xuống hầm trú ẩn.
Trong lúc hỗn loạn, bác Lâm vẫn chạy đi tìm Hùng vì sợ cậu bị lạc.
Khi thấy cậu an toàn, bác mới thở phào nhẹ nhõm:
“Không sao là tốt rồi con.”
Khoảnh khắc ấy, Hùng bỗng thấy người dân nơi đây đã trở thành gia đình thứ hai của mình.
Những năm tháng sơ tán cứ thế trôi qua giữa:
Tiếng học bài
Tiếng còi báo động
Và những lá thư gửi từ hậu phương ra tiền tuyến
Rồi mùa xuân năm 1975 đến.
Tin chiến thắng vang khắp nơi.
Chiến tranh kết thúc.
Các trường học lần lượt trở về thành phố.
Ngày chia tay dân làng, nhiều học sinh òa khóc.
Bác gái ôm Hùng vào lòng:
“Sau này nhớ về thăm quê nhé con.”
Hùng nghẹn ngào:
“Con sẽ nhớ mãi…”
Chiếc xe đưa học sinh trở lại Hà Nội lăn bánh qua những con đường đầy nắng.
Hùng nhìn lại mái nhà tranh nhỏ khuất dần phía sau mà thấy lòng mình lưu luyến.
Nhiều năm sau, khi đã trưởng thành, ông Hùng vẫn nhớ mãi:
Những lớp học tre nứa
Những đêm học dưới ánh đèn dầu
Và tình người ấm áp trong những năm tháng sơ tán
Ông thường nói với con cháu:
“Chiến tranh rất khốc liệt… nhưng chính trong gian khó, con người lại thương nhau nhiều hơn.”
“Một thời sơ tán học đường” không chỉ là câu chuyện về những lớp học thời chiến…
Mà còn là ký ức về:
Tình thầy trò
Tình quân dân
Và tuổi thơ lớn lên giữa bom đạn nhưng vẫn đầy nghị lực và hy vọng
