Một trận địa, một thời hoa lửa
Có những người phụ nữ bước vào lịch sử không phải bằng những lời nói lớn lao, mà bằng những hành động diễn ra giữa tiếng bom, tiếng đạn và những khoảnh khắc sinh tử. Nữ Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Trần Thị Lý, người con của làng Phú Thượng, xã Phú Hải, Đồng Hới, Quảng Bình, là một người phụ nữ như thế. Sinh năm 1946 trong một gia đình nghèo bên dòng sông Lũy – một nhánh của sông Nhật Lệ – tuổi thơ của chị gắn với quê hương miền Trung nhiều gian khó.
Lanhn lợi, hoạt bát và có ý thức tập thể, chị sớm được tin tưởng giao làm liên lạc cho Đảng ủy, Xã đội. Năm 1964, khi vừa tròn 19 tuổi, chị được kết nạp vào Đảng. Cũng từ đó, cuộc đời cô gái trẻ Phú Hải gắn chặt với cuộc chiến đấu bảo vệ quê hương trong những năm tháng khốc liệt nhất của chiến tranh. Cần nói rõ, Trần Thị Lý ở Quảng Bình là một người hoàn toàn khác với nữ Anh hùng Trần Thị Lý ở Quảng Nam – người đã trở thành hình tượng trong bài thơ “Người con gái Việt Nam” của nhà thơ Tố Hữu.
Hai người cùng tên nhưng là hai cuộc đời, hai quê hương và hai câu chuyện lịch sử khác nhau. Tháng 2 năm 1965, khi Mỹ mở rộng chiến tranh phá hoại ra miền Bắc, Đồng Hới trở thành một trong những địa bàn bị đánh phá ác liệt. Phú Hải nằm trong vùng chiến sự nóng bỏng. Trần Thị Lý được bổ sung vào lực lượng dân quân, làm chiến sĩ phòng không tại trận địa Nam Cầu Dài. Từ một cô gái làng quê, chị bước vào cuộc chiến với tất cả sự gan dạ và nhanh nhẹn của tuổi trẻ. Trong những trận đánh máy bay Mỹ, chị không chỉ đứng tại một trận địa mà nhiều lần chạy từ trận địa này sang trận địa khác để truyền mệnh lệnh chiến đấu của cấp trên, đồng thời dùng súng trường K44 bắn trả máy bay địch. Bom đạn trút xuống Đồng Hới, đất đá vùi lấp trận địa, nhưng người nữ dân quân ấy vẫn không rời vị trí.
Có lần, khi bị bom vùi, chị bình tĩnh cởi áo ngoài khoác lên đầu súng để đất đá không lọt vào làm chẹt nòng, rồi tìm cách thoát ra và tiếp tục chiến đấu. Đó là một chi tiết nhỏ nhưng nói lên rất nhiều về bản lĩnh của người lính: trong khoảnh khắc mà sự sống chỉ còn cách cái chết trong gang tấc, chị vẫn nghĩ đến nhiệm vụ trước tiên. Đặc biệt, ngày 4 tháng 4 năm 1965, khi hàng trăm lượt máy bay Mỹ tập trung đánh phá khu vực Cầu Dài nhằm triệt hạ thị xã Đồng Hới, Trần Thị Lý đã thể hiện một hành động đặc biệt dũng cảm. Trong tiếng bom rung chuyển mặt đất, chị chèo đò đưa Bí thư Đảng ủy xã Lê Viết Thuật vượt sông để kịp thời chỉ đạo dân quân và nhân dân chiến đấu, sau đó lại trở về trận địa an toàn.
Giữa một vùng trời đầy máy bay và bom đạn, con đò nhỏ trên dòng nước trở thành con đường nối mệnh lệnh chiến đấu với trận địa. Người chèo đò khi ấy không chỉ đưa một cán bộ qua sông, mà đang mang theo trách nhiệm của cả một địa phương trong giờ phút hiểm nguy. Rồi chị lại trở về nơi tiếng súng đang vang lên, tiếp tục nhiệm vụ của mình. Những hành động ấy không phải là sự liều lĩnh vô nghĩa. Đó là lòng dũng cảm được tôi luyện từ trách nhiệm với quê hương, với đồng đội và với nhân dân. Khi bom đạn ập xuống, chị biết sợ là gì, nhưng không để nỗi sợ quyết định hành động của mình.
Chính trong những khoảnh khắc ấy, phẩm chất của một người chiến sĩ được bộc lộ rõ nhất. Những thành tích chiến đấu xuất sắc đã đưa tên tuổi Trần Thị Lý trở thành một biểu tượng của lực lượng dân quân Đồng Hới. Ngày 1 tháng 1 năm 1967, chị được tuyên dương danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Cũng trong năm đó, chị được chuyển sang Quân đội, đảm nhiệm cương vị Chính trị viên phó Thị đội Đồng Hới. Từ một cô gái nghèo bên dòng sông Lũy, chị trở thành người cán bộ, chiến sĩ trưởng thành trong lửa đạn, mang trên vai trách nhiệm lớn hơn với đồng đội và quê hương. Nhưng có lẽ điều làm câu chuyện về Trần Thị Lý trở nên đặc biệt hơn nữa là chị đã ba lần vinh dự được gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Trong những lần gặp ấy, chị được Bác trực tiếp căn dặn, chỉ dạy về cách ứng xử, giao tiếp với bạn bè quốc tế. Đặc biệt, hình ảnh Bác bắt nhịp bài hát “Quảng Bình quê ta ơi” cùng đoàn đại biểu anh hùng đã trở thành một ký ức sâu sắc đối với người con gái Quảng Bình. Có lẽ đối với chị, những phút giây được gặp Bác không chỉ là một niềm vinh dự, mà còn là nguồn động viên để tiếp tục sống và chiến đấu xứng đáng với quê hương. Nhìn lại cuộc đời Trần Thị Lý, điều khiến người ta xúc động không chỉ là những thành tích được ghi nhận bằng danh hiệu Anh hùng. Điều đáng nhớ hơn là hình ảnh một cô gái trẻ xuất thân từ một gia đình nghèo, giữa những năm tháng bom đạn khốc liệt, đã từng bước trưởng thành bằng chính sự gan dạ, trách nhiệm và lòng yêu quê hương. Chị không đứng ngoài cuộc chiến. Chị có mặt ở nơi nguy hiểm nhất, truyền mệnh lệnh giữa các trận địa, cứu người bị vùi lấp, chèo đò dưới bom đạn và trở về tiếp tục chiến đấu.
Mỗi hành động ấy giống như một nét khắc vào lịch sử Đồng Hới những năm chiến tranh. Quê hương Quảng Bình vốn đã chịu đựng quá nhiều mất mát. Những cây cầu, dòng sông, làng mạc và con người nơi đây từng đi qua những ngày tháng mà tiếng bom gần như trở thành âm thanh thường trực. Trong hoàn cảnh ấy, những người như Trần Thị Lý đã góp phần biến sự kiên cường của một vùng đất thành sức mạnh chiến đấu. Ngày nay, khi Đồng Hới đã bình yên, khi dòng Nhật Lệ vẫn lặng lẽ chảy qua thành phố, thật khó hình dung rằng trên mảnh đất ấy từng có những ngày bom đạn phủ kín bầu trời. Nhưng lịch sử vẫn còn đó, trong những câu chuyện về những con người đã đứng lên bảo vệ quê hương. Và Trần Thị Lý là một trong những gương mặt tiêu biểu của thế hệ ấy.
Một cô gái nghèo bên dòng sông Lũy đã bước qua tuổi thanh xuân trong tiếng bom, để rồi trở thành nữ Anh hùng của quê hương Quảng Bình. Chiến tranh đã lấy đi của con người rất nhiều, nhưng cũng làm sáng lên những phẩm chất tưởng như bình dị mà phi thường: lòng dũng cảm, tinh thần trách nhiệm, sự kiên cường và tình yêu quê hương. Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, những trận địa năm xưa có thể đã thay đổi, những tiếng bom đã lùi vào quá khứ, nhưng hình ảnh người nữ dân quân Trần Thị Lý giữa trận địa Cầu Dài vẫn có giá trị như một lời nhắc nhở.
Lịch sử không chỉ được viết bởi những chiến dịch lớn hay những vị tướng ngoài mặt trận. Lịch sử còn được viết bởi những con người bình dị, trong một khoảnh khắc sinh tử đã lựa chọn đứng lại, lựa chọn làm nhiệm vụ và lựa chọn bảo vệ đồng đội, quê hương. Trần Thị Lý chính là một người như thế – người con gái đất Quảng Bình đã đem tuổi trẻ của mình hòa vào những năm tháng hào hùng của dân tộc, để từ dòng sông Lũy quê nhà, tên tuổi chị đi vào lịch sử bằng lòng dũng cảm của một người phụ nữ Việt Nam.
