Một trí thức Tây học tiêu biểu - Giáo sư Lê Xuân Phương (1904-1989)

Tôi về cơ quan Lưu trữ năm 1981, khi cụ Phương đã nghỉ hưu được khá lâu rồi (1965). Sức khoẻ cụ lúc này đã suy giảm, cụ đi lại chậm chạp với một cây gậy hỗ trợ cho bước chân đã không còn biết nghe lời nữa. Cụ sống độc thân mặc dù cụ có con cháu ở Hà Nội. Được biết ông con trai trưởng của cụ phải sống ở quê để giữ ngôi nhà thờ họ, nghe nói mãi tận trong Tĩnh Gia, Thanh Hoá. Ông con thứ là một bác sỹ tim mạch khá nổi tiếng, làm việc ở bệnh viện Chợ Rẫy từ sau ngày Sài Gòn giải phóng, 1975. Cô gái út làm việc cho một tạp chí của Đảng. Về đường con cái vậy là ổn. Cụ bà mất đã lâu nhưng cụ vẫn ở vậy... nên không có cơ sở tối thiểu -một gia đình để cơ quan phân cho cụ chỗ ở riêng. Điều đó cũng không làm cụ bận tâm vì cụ hiểu đất nước còn nghèo. Từ địa vị là hiệu trưởng Trường Quốc học Huế, cụ đã từ bỏ tất cả để đi theo cách mạng, nay đất nước đã được độc lập, được thống nhất toàn vẹn thì niềm vui có gì so sánh nổi?

Vậy là cho đến cuối đời, cụ vẫn chỉ có chiếc gường một cá nhân, tiêu chuẩn cho cán bộ độc thân và nhất định cụ phải ở cùng anh em độc thân khác trong cơ quan cho đến lúc mất (tháng8-1989).

Căn phòng trước kia là phòng khách của một căn biệt thự Pháp, nay được sử dụng cho 6 người có hoàn cảnh độc thân, chỉ có 4 người thường xuyên có mặt, 2 người chỉ đăng ký hộ khẩu để nhận tem phiếu còn về sống ở ngoại thành cùng gia đình làm nghề nông, không tem phiếu.

Để cho riêng biệt, căn phòng được chia cắt bằng một giá sách gỗ thấp, đứng bên này, nghển cổ sẽ nhìn thấy bên kia. Cụ Phương ở cùng với một đồng chí xuất thân là sỹ quan biên phòng chuyển ngành về làm cán bộ tổ chức. Tuy chênh lệch về trình độ, đẳng cấp và tuổi tác nhưng xem ra cuộc sống chung đụng đó cũng tạm ổn, họ đối xử với nhau một cách ôn hoà, cơm ai người ấy ăn, áo quần ai người ấy mặc, cả năm chẳng có ngày giỗ, ngày tết nào cả.

Phòng vệ sinh của tầng 2 là một khu vực tách rời với phòng khách, từ lâu nay đã phân cho gia đình một nhân viên đội bảo vệ canh gác Cổng Đỏ (cổng ra vào Phủ Thủ tướng và Nhà sàn Bác Hồ) khi anh này cưới vợ, sinh con. Như vậy là, để giải quyết các nhu cầu cá nhân như tắm rửa, vệ sinh... cho hơn chục con người của tầng 2, không còn cách nào, tất cả mọi người đều phải xuống tầng một (trong Nam gọi là tầng trệt). Đó là một khu vệ sinh tăm tối, nhớp nháp và bẩn thỉu màđám thanh niên như chúng tôi còn muốn ngất nữa là với một cụ già ngoài 80 tuổi chân chậm, mắt mờ như Giáo sư Lê Xuân Phương thì hẳn là một cực hình không hơn không kém.Khổ hạnh là vậy mà, gần chục năm sống bên cạnh cụ, tôi chưa từng nghe một lời than thở nào nơi cụ cả. Cụ sống như một ông tiên giữa cõi trần cực khổ này. Một mình cụ lọ mọ chợ búa, cơm nước. Sau này mới  có cô cháu gái từ quê ra học đại học ở cùng để giúp cụ.