MỘT TRÍ THỨC TÂY HỌC TIÊU BIỂU – GIÁO SƯ LÊ XUÂN PHƯƠNG (1904 – 1989)

Tìm hiểu lai lịch hoạt động của Lê Xuân Phương qua sách báo, tài liệu hồi cố thì được biết cụ chuyển về làm công tác lưu trữ ngay từ những ngày đầu tiếp quản Kho Lưu trữ Trung ương, khi thực dân Pháp buộc phải rút khỏi Hà Nội. Với khả năng Hán học và Tây học ở tầm giáo sư, tuy không xuất thân từ nghề nghiệp lưu trữ, cụ vẫn tham gia công tác chỉ đạo chuyên môn nghiệp vụ lưu trữ. Trí thức thời Tây được đào tạo rất kỹ về nghiệp vụ tổ chức văn phòng, bản thân cụ đã từng là Giám đốc Trường Quốc học Huế danh giá nên mọi việc trở nên dễ dàng hơn khi tổ chức yêu cầu cụ nhận nhiệm vụ mới. Trước khi về hưu, cụ nguyên là Phó Giám đốc Kho Lưu trữ Trung ương Hà Nội, cơ quan tiền thân của Trung tâm Lưu trữ Quốc gia 1 ngày nay.

Tôi về cơ quan Lưu trữ năm 1981, khi cụ Phương đã nghỉ hưu được khá lâu (1965). Sức khỏe cụ lúc này đã suy giảm, cụ đi lại chậm chạp với một cây gậy hỗ trợ cho bước chân đã không còn biết nghe lời nữa. Cụ sống độc thân mặc dù có con cháu ở Hà Nội. Được biết ông con trai trưởng của cụ phải sống ở quê để giữ ngôi nhà thờ họ, nghe nói mãi tận Tĩnh Gia, Thanh Hóa. Ông con thứ là một bác sĩ tim mạch khá nổi tiếng, làm việc ở bệnh viện Chợ Rẫy từ sau ngày Sài Gòn giải phóng (1975). Cô gái út làm việc cho một tạp chí của Đảng. Về đường con cái vậy là ổn. Cụ bà mất đã lâu nhưng cụ vẫn ở vậy... nên không có cơ sở tối thiểu – một gia đình – để cơ quan phân cho cụ chỗ ở riêng. Điều đó cũng không làm cụ bận tâm vì cụ hiểu đất nước còn nghèo. Từ địa vị là Hiệu trưởng Trường Quốc học Huế, cụ đã từ bỏ tất cả để đi theo cách mạng, nay đất nước đã được độc lập, được thống nhất toàn vẹn thì niềm vui có gì so sánh nổi?

Vậy là cho đến cuối đời, cụ vẫn chỉ có chiếc giường một cá nhân, tiêu chuẩn cho cán bộ độc thân, và nhất định cụ phải ở cùng anh em độc thân khác trong cơ quan cho đến lúc mất (tháng 8/1989).

Căn phòng trước kia là phòng khách của một căn biệt thự Pháp, nay được sử dụng cho 6 người có hoàn cảnh độc thân, chỉ có 4 người thường xuyên có mặt, 2 người chỉ đăng ký hộ khẩu để nhận tem phiếu còn về sống ở ngoại thành cùng gia đình làm nghề nông, không tem phiếu. Để cho riêng biệt, căn phòng được chia cắt bằng một giá sách gỗ thấp, đứng bên này, nghển cổ sẽ nhìn thấy bên kia. Cụ Phương ở cùng với một đồng chí xuất thân là sĩ quan biên phòng chuyển ngành về làm cán bộ tổ chức. Tuy chênh lệch về trình độ, đẳng cấp và tuổi tác nhưng xem ra cuộc sống chung đụng đó cũng tạm ổn, họ đối xử với nhau một cách ôn hòa, cơm ai người ấy ăn, áo quần ai người ấy mặc, cả năm chẳng có ngày giỗ, ngày tết nào cả.

Phòng vệ sinh của tầng 2 là một khu vực tách rời với phòng khách, từ lâu nay đã phân cho gia đình một nhân viên đội bảo vệ canh gác Cổng Đỏ (cổng ra vào Phủ Thủ tướng và Nhà sàn Bác Hồ) khi anh này cưới vợ, sinh con. Như vậy là, để giải quyết các nhu cầu cá nhân như tắm rửa, vệ sinh... cho hơn chục con người của tầng 2, không còn cách nào, tất cả mọi người đều phải xuống tầng một (trong Nam gọi là tầng trệt). Đó là một khu vệ sinh tăm tối, nhớp nháp và bẩn thỉu mà đám thanh niên như chúng tôi còn muốn ngất, nữa là với một cụ già ngoài 80 tuổi chân chậm, mắt mờ như Giáo sư Lê Xuân Phương thì hẳn là một cực hình không hơn không kém. Khổ hạnh là vậy mà, gần chục năm sống bên cạnh cụ, tôi chưa từng nghe một lời than thở nào nơi cụ cả. Cụ sống như một ông tiên giữa cõi trần cực khổ này. Một mình cụ lọ mọ chợ búa, cơm nước. Sau này mới có cô cháu gái từ quê ra học đại học ở cùng để giúp cụ.

Cụ kể cho tôi nghe câu chuyện hài hước có thật nhưng với một thái độ không buồn. Năm 1975, Quốc trưởng Campuchia khi đó là ông Norodom Sihanouk có chuyến thăm Hà Nội. Ngài đề nghị Thủ tướng Phạm Văn Đồng bố trí cho Ngài được tới thăm Thầy cũ Lê Xuân Phương tại nhà riêng. Đây là cả một vấn đề ngoại giao tế nhị vì từ ngày đi theo cách mạng, Lê Xuân Phương đã thực sự là một người vô sản rồi. Ông không có bất cứ thứ tài sản gì có giá trị ngoài chiếc giường và cái bàn do cơ quan cấp. Lệnh trên truyền xuống, tất cả các bộ phận bên Ngoại giao đoàn phải lo sao cho Giáo sư Lê Xuân Phương được tiếp khách quý tại "chính căn biệt thự sang trọng của mình" ở Hà Nội, ngay giữa lòng Thủ đô nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Cụ nói, tôi nhớ mang máng đó là căn biệt thự Tây trên đường Phan Chu Trinh thì phải. Họ đưa ô tô đến rước tôi trước vài tiếng. Tất cả đã được bài trí rất sang trọng. Có hoa tươi, rượu Tây, trái cây và bánh ngọt. Thầy trò gặp nhau mừng mừng tủi tủi, chuyện trò thăm hỏi xã giao chừng một giờ đồng hồ thì kết thúc. Sau đó xe ô tô lại đưa Giáo sư Lê Xuân Phương trở về lại căn hộ tập thể của mình trên đường Quán Thánh.

Khu tập thể của cán bộ Phủ Thủ tướng ở Quán Thánh giữa những năm 80 thế kỷ trước rất nghèo. Cán bộ ở đây chủ yếu là cấp Vụ hoặc tương đương nhưng tài sản được cho là giá trị nhất chỉ có chiếc xe đạp, vậy mà nhiều người còn không có nổi. Cả khu nhà 3 tầng chỉ có 2 chiếc máy truyền hình. Một cái tivi màu Neptuyn 21 inch của Ba Lan ở tầng trệt. Và một cái tivi đen trắng Sony 14 inch của cụ Phương do con trai – ông bác sĩ tim mạch – mang về tặng bố sau chuyến công tác sang Nhật Bản. Chiếc tivi của cụ Phương hầu như được mở liên tục cho có tiếng người. Những chương trình truyền hình trực tiếp hoặc thi đấu thể thao, nhất là bóng đá, thì cửa phòng cụ luôn rộng mở để đón khách, khuya mấy cụ cũng vui vẻ tiếp, không tỏ ra khó chịu vì sự bất tiện chút nào. Tôi vẫn nhớ hình ảnh cụ ngồi bên cạnh màn hình tivi, vừa xem, vừa ăn, vừa ngủ gật... nhìn rất tội và cũng rất đáng trân trọng.

Một hôm vừa đi làm về, gặp cụ ở cửa, cụ vui vẻ gọi tôi vào, chỉ cho xem bức tranh cụ vừa vẽ treo trên tường ở giường ngủ. Đó là bức vẽ "Thiếu nữ ngủ ngày" mô phỏng theo bài thơ của nữ thi sĩ Hồ Xuân Hương. Một thiếu nữ xiêm áo xộc xệch nằm ngủ trưa trên chiếc chõng kê dưới gốc tre ngà. Đôi đào bồng nửa kín nửa hở hút hồn cánh mày râu... Cụ kể rằng để vẽ được bụi tre ngà với cành lá xum xuê đó, cụ phải mang giá vẽ ra tận Lăng Bác để vẽ thực địa đấy, thực là kỳ công.

Năm 1987, tôi sang chào cụ đi du học. Cuối năm 1989, từ Sofia tôi về nghỉ phép thì cụ đã mất được vài tháng rồi. Tôi sang thắp nén hương cho cụ, bức tranh thiếu nữ ngủ ngày vẫn treo ở vị trí cũ, bàn thờ cụ vẫn ngày ngày nghi ngút khói hương...

Tiếc thương cụ vô cùng, một mẫu trí thức đáng ngàn lần trân trọng – Giáo sư Lê Xuân Phương!