Một trí thức trong thời kỳ giao thời

Trần Tế Xương sinh năm 1870 và mất năm 1907. Toàn bộ cuộc đời ông diễn ra trong một giai đoạn đặc biệt của lịch sử Việt Nam.

Đó là thời kỳ đất nước có nhiều biến động.

Thực dân Pháp từng bước mở rộng quyền kiểm soát tại Việt Nam. Trong khi đó, hệ thống chính trị và văn hóa truyền thống vẫn tồn tại. Hai thế giới cũ và mới cùng xuất hiện, tạo nên một xã hội nhiều mâu thuẫn.

Tú Xương là một trí thức được đào tạo trong nền giáo dục Nho học.

Ông đi thi nhiều lần và luôn gắn bó với trường thi. Nhưng chính ông cũng chứng kiến nền khoa cử truyền thống thay đổi.

Điều này tạo nên một nghịch lý trong cuộc đời ông.

Ông sống bằng những giá trị mà mình được giáo dục, nhưng đồng thời lại nhìn thấy những giới hạn và sự biến đổi của xã hội ấy.

Thơ Tú Xương phản ánh rất rõ tâm trạng đó.

Ông có thể cười trước những cảnh đời lố bịch, nhưng đằng sau tiếng cười là sự cay đắng. Ông có thể nói về chuyện thi cử bằng giọng hài hước, nhưng thực chất ông cũng là một người chịu ảnh hưởng trực tiếp từ những thất bại khoa cử.

Vì vậy, thơ ông vừa có tính hiện thực, vừa có tính trào phúng, vừa có yếu tố trữ tình. Những tài liệu giới thiệu về tác giả cũng nhấn mạnh sự kết hợp giữa ba yếu tố này trong sáng tác của Tú Xương.

Ông không phải là một nhà cách mạng theo nghĩa hoạt động chính trị.

Giá trị của ông nằm ở một lĩnh vực khác: văn chương.

Bằng thơ ca, ông ghi lại những gì mình chứng kiến. Những thay đổi của xã hội, sự đảo lộn của các giá trị, chuyện thi cử và đời sống gia đình đều xuất hiện trong sáng tác.

Nhờ vậy, thơ Tú Xương ngày nay không chỉ có giá trị văn học.

Nó còn giúp người đọc hình dung một phần đời sống xã hội Việt Nam trong giai đoạn giao thời.