MỘT TRIỀU ĐẠI CHỈ GẦN BA NĂM – NHƯNG ĐỂ LẠI HƠN HAI NGHÌN NĂM KÝ ỨC

Có những triều đại tồn tại hàng trăm năm nhưng dần trở nên xa lạ với hậu thế, trong khi có những chính quyền chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian rất ngắn nhưng lại trở thành một phần không thể thiếu của ký ức dân tộc. Chính quyền Trưng Vương là một trường hợp như vậy. Năm 40, Trưng Trắc và Trưng Nhị dựng cờ khởi nghĩa chống chính quyền Đông Hán. Phong trào nhanh chóng lan rộng, nhiều thành được giải phóng và bộ máy cai trị của nhà Hán tại Giao Chỉ bị đánh đổ. Trưng Trắc lên ngôi vua và đóng đô tại Mê Linh. Từ thời điểm ấy, một chính quyền độc lập được hình thành. Nhưng đến năm 42, nhà Hán đưa Mã Viện sang đàn áp và năm 43, cuộc kháng chiến của Hai Bà thất bại. Như vậy, nếu tính từ năm 40 đến năm 43, chính quyền Trưng Vương chỉ tồn tại trong khoảng gần ba năm. Nếu nhìn bằng thước đo thời gian, đó là một giai đoạn rất ngắn. Nhưng lịch sử không chỉ được đo bằng số năm. Có những sự kiện diễn ra trong vài ngày nhưng thay đổi cả một thời đại, và có những chính quyền tồn tại ngắn ngủi nhưng tạo ra những biểu tượng sống lâu hơn chính quyền ấy rất nhiều. Hai Bà Trưng thuộc trường hợp thứ hai. Trong thời gian cầm quyền, Trưng Trắc phải giải quyết những vấn đề của một chính quyền vừa giành được độc lập. Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, chính quyền Trưng Vương đã thực hiện một số chính sách nhằm giảm gánh nặng cho người dân, trong đó có việc miễn thuế trong hai năm. (baotanglichsu.vn) Tuy nhiên, thời gian không đủ dài để chính quyền có thể củng cố một hệ thống ổn định. Nhà Hán nhanh chóng chuẩn bị phản công. Mã Viện đem quân tiến vào và hai bên giao chiến tại Lãng Bạc. Sau đó, Hai Bà lui về Cẩm Khê tiếp tục kháng chiến. Cuối cùng, năm 43, cuộc kháng chiến thất bại. Về mặt quân sự, đó là một thất bại. Nhưng nếu chỉ nhìn vào kết quả ấy, chúng ta sẽ không thể giải thích vì sao hơn hai nghìn năm sau người Việt vẫn tưởng niệm Hai Bà. Câu trả lời nằm ở ý nghĩa biểu tượng. Hai Bà Trưng là những người đã đứng lên trong một thời điểm mà quyền tự chủ của cộng đồng đang bị đe dọa. Họ đã tập hợp lực lượng, đánh đổ chính quyền Đông Hán tại Giao Chỉ và xây dựng một chính quyền riêng. Họ cũng trực tiếp chiến đấu khi nhà Hán phản công. Chính vì vậy, dù triều đại Trưng Vương không tồn tại lâu dài, hình ảnh của nó lại trở thành một trong những biểu tượng sớm nhất của ý chí độc lập trong lịch sử Việt Nam. Ký ức ấy được bảo tồn bằng nhiều cách. Người dân lập đền thờ, tổ chức lễ hội, truyền lại những câu chuyện về Hai Bà và đặt tên các đường phố, trường học, địa danh theo tên hai nữ anh hùng. Tại Mê Linh, nơi gắn với quê hương và kinh đô của Trưng Vương, Đền Hai Bà Trưng trở thành một trung tâm tưởng niệm quan trọng. Lễ hội tại đây được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. (bvhttdl.gov.vn) Điều đó cho thấy một triều đại ngắn ngủi vẫn có thể để lại một di sản tinh thần lâu dài. Nếu một em học sinh hỏi: “Tại sao Hai Bà Trưng được nhớ đến hơn hai nghìn năm dù chỉ lãnh đạo đất nước trong vài năm?”, câu trả lời có lẽ nằm ở chính giá trị của hành động. Họ đã làm điều mà người đời sau nhìn thấy như một biểu tượng của sự lựa chọn: lựa chọn đứng lên khi đất nước bị áp đặt, lựa chọn bảo vệ cộng đồng, lựa chọn chiến đấu dù biết thử thách rất lớn. Chính vì vậy, lịch sử của Hai Bà Trưng không kết thúc vào năm 43. Năm 43 chỉ kết thúc một chính quyền, chứ không kết thúc ký ức về chính quyền ấy. Sau đó, qua nhiều thế hệ, câu chuyện được kể lại, được ghi chép, được tưởng niệm và được đưa vào giáo dục. Mỗi thế hệ lại tìm thấy trong câu chuyện một ý nghĩa mới. Có người nhớ đến lòng yêu nước, có người nhớ đến vai trò của phụ nữ, có người nhớ đến tinh thần đoàn kết, có người nhớ đến khát vọng tự chủ. Và đó chính là điều làm nên sức sống đặc biệt của Hai Bà Trưng. Một triều đại có thể chỉ tồn tại gần ba năm, nhưng một biểu tượng lịch sử có thể sống hơn hai nghìn năm. Hai Bà Trưng chính là minh chứng rõ ràng cho điều ấy.