“Một tuổi xuân gửi lại Đồng Lộc” – Câu chuyện về liệt sĩ Nguyễn Thị Xuân

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước – Ngã ba Đồng Lộc, Hà Tĩnh, năm 1968.
Phần 1: Một cái tên trong mười cô gái Đồng Lộc

Trong danh sách mười nữ thanh niên xung phong hy sinh tại Ngã ba Đồng Lộc ngày 24/7/1968, có một cái tên rất giản dị:

Nguyễn Thị Xuân.

Chị mới 20 tuổi.

Cùng với chị là Võ Thị Tần, Hồ Thị Cúc, Nguyễn Thị Nhỏ, Dương Thị Xuân, Võ Thị Hợi, Hà Thị Xanh, Trần Thị Hường, Trần Thị Rạng và Võ Thị Hà.

Mười cô gái thuộc Tiểu đội 4, Đại đội 552, Tổng đội 55 Thanh niên xung phong Hà Tĩnh.

Họ làm nhiệm vụ bảo đảm giao thông tại một trong những trọng điểm bị đánh phá ác liệt nhất miền Bắc.

Trong số đó, Nguyễn Thị Xuân không phải người được nhắc đến nhiều nhất.

Không có nhiều câu chuyện riêng về chị được lưu lại như Võ Thị Tần.

Không có những kỷ vật nổi tiếng như Hồ Thị Cúc.

Nhưng điều đó không làm tuổi trẻ của chị nhỏ bé hơn.

Bởi lịch sử không chỉ được tạo nên bởi những người có nhiều tài liệu để lại.

Lịch sử còn được tạo nên bởi những người mà hôm nay chúng ta chỉ còn biết đến qua một cái tên, một phần mộ và ngày hy sinh.

Phần 2: Tiểu đội 4 – nơi những cô gái trẻ cùng nhau sống và làm việc

Tiểu đội 4 thuộc Đại đội 552, Tổng đội 55.

Đơn vị có nhiệm vụ bảo đảm giao thông tại khu vực Ngã ba Đồng Lộc.

Công việc của họ rất cụ thể:

San lấp hố bom.
Sửa đường.
Làm cọc tiêu.
Bảo đảm đường thông cho xe qua.

Đó là những công việc không thể thiếu đối với tuyến vận tải.

Ngã ba Đồng Lộc nằm trên tuyến đường chiến lược nối các tuyến giao thông quan trọng từ hậu phương vào chiến trường.

Vì vậy, máy bay Mỹ liên tục đánh phá khu vực này.

Bom phá đường.

Bom đánh cầu.

Bom cày xuống những vị trí mà lực lượng TNXP đang làm nhiệm vụ.

Và sau mỗi trận bom, những người trẻ lại phải bước ra.

Không có nhiều thời gian để chờ đợi.

Bởi phía sau họ là những đoàn xe.

Phía trước là chiến trường.

Nguyễn Thị Xuân cùng chín người đồng đội đã sống những ngày tuổi trẻ trong nhịp điệu khắc nghiệt ấy.

Chú thích ảnh: Tư liệu TNXP làm nhiệm vụ bảo đảm giao thông tại Đồng Lộc. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam, Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc và các kho ảnh lịch sử. Ảnh bối cảnh không được chú thích là Nguyễn Thị Xuân nếu nguồn gốc không xác nhận.

Phần 3: Hai mươi tuổi giữa chiến trường

Hai mươi tuổi.

Một độ tuổi mà hôm nay, nhiều người vẫn đang ngồi trên giảng đường.

Có người bắt đầu công việc đầu tiên.

Có người đang yêu.

Có người còn chưa biết tương lai của mình sẽ như thế nào.

Nhưng Nguyễn Thị Xuân sống trong một thời đại khác.

Ở tuổi 20, chị đã đứng giữa một trọng điểm giao thông bị bom đánh phá.

Cuộc sống của chị gắn với nhiệm vụ.

Với đơn vị.

Với đồng đội.

Và với con đường.

Chúng ta không có đủ tư liệu để biết Nguyễn Thị Xuân đã nghĩ gì trong từng ngày ấy.

Không biết chị thích bài hát nào.

Không biết chị từng viết thư cho ai.

Không biết chị có những ước mơ riêng gì.

Và chúng ta không nên tự tưởng tượng ra những điều ấy.

Đó chính là giới hạn mà lịch sử buộc người kể chuyện phải tôn trọng.

Nhưng có một điều chắc chắn:

Nguyễn Thị Xuân đã lựa chọn ở lại lực lượng TNXP và làm nhiệm vụ tại Đồng Lộc.

Và đến ngày 24/7/1968, chị đã không trở về.

Chú thích ảnh: Hình ảnh lực lượng nữ TNXP thời chống Mỹ và tư liệu về mười cô gái Đồng Lộc. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam, Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc và các kho lưu trữ.

Phần 4: Công việc tưởng như đơn giản nhưng luôn đối mặt với cái chết

Một hố bom xuất hiện trên đường.

Đối với người đi đường hôm nay, đó chỉ là một vật cản.

Nhưng với TNXP năm 1968, đó là một nhiệm vụ nguy hiểm.

Họ phải nhanh chóng có mặt.

Đào đất.

Lấp hố.

San bằng mặt đường.

Đặt lại cọc tiêu.

Dọn đất đá.

Để xe tiếp tục đi.

Và điều đáng sợ nhất là họ không thể biết quả bom tiếp theo sẽ rơi xuống đâu.

Nó có thể rơi cách họ vài trăm mét.

Cũng có thể rơi ngay xuống vị trí họ đang đứng.

Nguyễn Thị Xuân đã làm công việc ấy cùng các đồng đội.

Đó là một hình thức chiến đấu rất đặc biệt.

Không phải lúc nào cũng có tiếng súng.

Nhưng cái chết luôn ở rất gần.

Mỗi mét đường được khôi phục là một lần họ chống lại ý định cắt đứt tuyến giao thông của bom đạn.

Vì thế, khi nói về mười cô gái Đồng Lộc, chúng ta không nên chỉ nhớ khoảnh khắc họ hy sinh.

Hãy nhớ cả những ngày họ đã sống và làm việc trước đó.

Chú thích ảnh: Tư liệu về công việc san lấp hố bom và bảo đảm giao thông của TNXP. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam và các kho tư liệu lịch sử. Ảnh chỉ minh họa công việc chung của TNXP, không gán nhân vật cụ thể nếu không có chú thích gốc.

Phần 5: Đồng đội – những người cùng chị đi qua những ngày khốc liệt

Nguyễn Thị Xuân không đứng một mình.

Chị thuộc một tập thể.

Trong tập thể ấy có Võ Thị Tần – Tiểu đội trưởng.

Có Hồ Thị Cúc – Tiểu đội phó.

Có những người chị, người bạn cùng tuổi hoặc chỉ hơn kém nhau vài tuổi.

Mười cô gái có những quê hương khác nhau, hoàn cảnh khác nhau.

Nhưng chiến trường khiến họ trở thành một gia đình đặc biệt.

Họ ăn cùng nhau.

Làm việc cùng nhau.

Nghỉ ngơi cùng nhau.

Đứng cạnh nhau khi máy bay đánh phá.

Và khi có người bị thương hoặc hy sinh, những người còn lại tìm cách cứu giúp.

Đó là tình đồng đội của chiến tranh.

Không cần những lời hứa lớn.

Chỉ đơn giản là:

mình không bỏ bạn lại.

Những ký ức của các cựu TNXP sau này cho thấy các cô gái Tiểu đội 4 vẫn sinh hoạt, trò chuyện, ca hát trong những ngày tháng chiến trường.

Trần Thị Hường được đồng đội nhớ đến với giọng hát hay, còn Hồ Thị Cúc được nhiều người nhắc đến bởi sự gắn bó với các chị em trong tiểu đội.

Nguyễn Thị Xuân cũng từng là một phần của tập thể ấy.

Chú thích ảnh: Tư liệu về Tiểu đội 4 và mười nữ TNXP. Nguồn: Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc, Bộ Tư lệnh Bảo vệ Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh và các cơ quan báo chí.

Phần 6: Chiều 24 tháng 7

Ngày 24/7/1968.

Đồng Lộc trải qua một ngày bị đánh phá dữ dội.

Theo tư liệu của Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc, trong ngày hôm đó có nhiều đợt máy bay ném bom.

Đến khoảng 16 giờ, một quả bom đánh trúng khu vực hầm nơi Tiểu đội 4 đang trú ẩn.

Mười cô gái hy sinh.

Trong số đó có:

Nguyễn Thị Xuân – 20 tuổi.

Cùng chị là:

Võ Thị Tần – 24 tuổi.

Hồ Thị Cúc – 24 tuổi.

Nguyễn Thị Nhỏ – 24 tuổi.

Dương Thị Xuân – 21 tuổi.

Võ Thị Hợi – 20 tuổi.

Hà Thị Xanh – 19 tuổi.

Trần Thị Hường – 19 tuổi.

Trần Thị Rạng – 18 tuổi.

Võ Thị Hà – 17 tuổi.

Mười tuổi đời.

Mười cái tên.

Mười cuộc đời dừng lại trong một khoảnh khắc.

Chú thích ảnh: Khu vực hố bom nơi mười nữ TNXP Tiểu đội 4 hy sinh ngày 24/7/1968. Nguồn: Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc và các tư liệu lịch sử. (ngabadongloc.org.vn)

Phần 7: Nguyễn Thị Xuân không chỉ là một cái tên trong danh sách

Sau ngày 24/7, tên Nguyễn Thị Xuân được ghi cùng chín người khác.

Nhưng đối với lịch sử, điều cần nhớ là:

chị đã từng sống.

Chị từng là một cô gái 20 tuổi.

Từng làm việc tại Đồng Lộc.

Từng có những ngày bình thường giữa chiến tranh.

Từng đứng cùng đồng đội trên tuyến đường.

Từng cầm cuốc, cầm xẻng.

Từng chờ những trận bom qua đi.

Từng nhìn những đoàn xe tiếp tục chạy về phía Nam.

Và rồi chị trở thành một phần của lịch sử.

Đôi khi chúng ta đọc:

“Nguyễn Thị Xuân – 20 tuổi.”

Rồi lật sang trang khác.

Nhưng phía sau dòng chữ ấy là cả một đời người.

Chỉ tiếc rằng tư liệu về đời sống riêng của chị còn quá ít.

Vì vậy, thay vì tự dựng một câu chuyện về chị, điều đúng đắn hơn là giữ lại khoảng trống ấy.

Khoảng trống đó cũng là một phần của sự thật lịch sử.

Chúng ta không biết hết về chị.

Nhưng chúng ta biết chị đã hy sinh.

Và chúng ta biết chị đã góp tuổi trẻ của mình vào nhiệm vụ giữ đường ở Đồng Lộc.

Chú thích ảnh: Tư liệu về danh sách mười nữ liệt sĩ và khu mộ tại Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc. Nguồn: Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc, Cổng Thông tin điện tử Chính phủ và các cơ quan báo chí.

Phần 8: Những người ở lại tiếp tục công việc

Sau khi mười cô gái hy sinh, chiến tranh không dừng lại.

Những người còn sống tiếp tục làm nhiệm vụ.

Con đường vẫn phải được bảo đảm.

Đó là một trong những điều khắc nghiệt nhất của chiến tranh.

Một tiểu đội vừa mất đi mười người.

Nhưng tuyến giao thông vẫn phải hoạt động.

Những người khác lại bước ra.

Họ tiếp tục san lấp.

Tiếp tục sửa đường.

Tiếp tục phá bom.

Tiếp tục bảo đảm cho xe đi qua.

Những người đã hy sinh không thể nhìn thấy ngày hòa bình.

Nhưng công việc họ làm trước khi hy sinh đã góp phần giữ cho tuyến đường chi viện không bị cắt đứt.

Nguyễn Thị Xuân vì vậy không chỉ là một liệt sĩ của một trận bom.

Chị là một phần của lực lượng TNXP làm nhiệm vụ bảo đảm giao thông trong cả một thời kỳ lịch sử.

Chú thích ảnh: Tư liệu về TNXP tiếp tục bảo đảm giao thông tại Đồng Lộc trong thời kỳ chiến tranh. Nguồn: Thông tấn xã Việt Nam, Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc và các kho lưu trữ.

Phần 9: Từ một phần mộ đến một ký ức của cả đất nước

Sau chiến tranh, mười cô gái được tưởng niệm tại Đồng Lộc.

Phần mộ của họ trở thành một địa chỉ tri ân.

Mỗi năm, hàng nghìn người tìm về.

Trong số những người trở lại có những cựu TNXP từng sống và làm nhiệm vụ cùng họ.

Họ kể lại những điều mà bia đá không thể nói.

Một người nhớ tiếng hát.

Một người nhớ nụ cười.

Một người nhớ tính cách.

Một người nhớ một kỷ niệm nhỏ.

Những mảnh ký ức ấy giúp chúng ta hiểu rằng Nguyễn Thị Xuân và chín đồng đội không phải những nhân vật huyền thoại xa xôi.

Họ là những con người rất thật.

Và chính vì vậy, sự hy sinh của họ càng khiến người ta đau lòng.

Chú thích ảnh: Khu mộ mười nữ liệt sĩ và các hoạt động tưởng niệm tại Ngã ba Đồng Lộc. Nguồn: Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc, Báo Hà Tĩnh, Quân đội nhân dân.

Phần 10: Điều chúng ta biết – và điều chúng ta không được phép tự thêm

Câu chuyện về Nguyễn Thị Xuân đặt ra một yêu cầu rất rõ đối với người kể lịch sử.

Không phải nhân vật nào cũng có một hồ sơ dày.

Có những người để lại thư từ.

Có người có hồi ký.

Có người có ảnh chân dung.

Có người có nhân chứng.

Nhưng có những người mà tư liệu riêng còn rất ít.

Nguyễn Thị Xuân thuộc nhóm cần được kể như vậy.

Chúng ta biết:

• Chị là Nguyễn Thị Xuân.

Nhưng chúng ta không có đủ căn cứ để kể rằng:

“Chị đã nói câu này vào buổi sáng hôm ấy.”

Hay:

“Chị đã nghĩ đến mẹ trước khi bước xuống hầm.”

Hay:

“Chị đã hứa với ai đó sẽ trở về.”

Nếu không có tài liệu, chúng ta không viết.

Bởi một câu chuyện lịch sử dù cảm động đến đâu cũng không thể đánh đổi bằng một chi tiết bịa đặt.

Sự thật có thể ít lời hơn. Nhưng sự thật phải được tôn trọng.

Chú thích ảnh: Tư liệu và hiện vật được lưu giữ tại Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc. Nguồn: Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc và các cơ quan quản lý di tích. Những hiện vật không được gán cho Nguyễn Thị Xuân nếu nguồn gốc không xác nhận.

Lời kết: Một tuổi hai mươi gửi lại Đồng Lộc

Có những cái tên lịch sử đi vào sách giáo khoa.

Có những người có hàng trăm trang tư liệu.

Có những người có thư từ, nhật ký và những bức ảnh riêng.

Nhưng cũng có những người chỉ còn lại một cái tên.

Nguyễn Thị Xuân – 20 tuổi.

Chỉ một dòng như vậy.

Nhưng phía sau nó là cả một tuổi trẻ.

Chúng ta không biết hết về chị.

Không biết chị từng mơ điều gì.

Không biết chị muốn trở thành ai sau chiến tranh.

Không biết chị có những dự định riêng nào.

Và chúng ta không nên tự viết thay chị.

Nhưng chúng ta biết một điều rất chắc chắn:

chị đã đứng trên tuyến đường Đồng Lộc trong những năm tháng chiến tranh.

Chị đã làm nhiệm vụ cùng những cô gái khác.

Và ngày 24/7/1968, chị đã hy sinh.

Hai mươi tuổi.

Đó là điều khiến người ta lặng đi.

Hai mươi tuổi – một tuổi đời còn quá ngắn.

Một con người mới bước vào tuổi trưởng thành.

Một tương lai đáng lẽ còn rất dài.

Nhưng chiến tranh đã kết thúc tương lai ấy trong một buổi chiều.

Ngày nay, khi đứng trước phần mộ Nguyễn Thị Xuân, chúng ta có thể không biết nhiều về chị.

Nhưng chúng ta có thể biết ơn.

Bởi lịch sử không phải lúc nào cũng cho chúng ta đầy đủ những câu chuyện.

Đôi khi lịch sử chỉ trao cho chúng ta một cái tên.

Và nhiệm vụ của thế hệ sau là không để cái tên ấy biến mất.

Nguyễn Thị Xuân.

20 tuổi.

Một trong mười cô gái của Tiểu đội 4.

Một nữ thanh niên xung phong đã nằm lại ở Ngã ba Đồng Lộc.

Chị đã không nhìn thấy ngày đất nước thống nhất.

Không nhìn thấy những con đường sau này trở nên bình yên.

Không nhìn thấy những thế hệ trẻ được lớn lên mà không phải nghe tiếng bom.

Nhưng chúng ta hôm nay đang sống trong chính nền hòa bình mà thế hệ của chị đã góp phần giành lấy.

Chúng ta có thể đi trên những con đường mà không cần cúi xuống tránh bom.

Có thể học tập.

Có thể yêu thương.

Có thể trở về nhà.

Có thể mơ về tương lai.

Những điều tưởng như rất bình thường ấy đã từng là một tương lai mà Nguyễn Thị Xuân không được sống đến.

Vì vậy, lòng biết ơn đối với chị không nên chỉ dừng lại ở một nén hương.

Nó phải trở thành sự hiểu biết.

Hiểu rằng hòa bình có giá của nó.

Hiểu rằng những người đã hy sinh không phải những cái tên vô cảm trong sách.

Họ từng là những người trẻ.

Từng có tuổi thanh xuân.

Từng có những người thân chờ đợi.

Từng có một tương lai phía trước.

Và chiến tranh đã lấy tương lai ấy đi.

Nguyễn Thị Xuân là một trong những người như vậy.

Không có nhiều câu chuyện riêng còn lại.

Nhưng chính sự im lặng của tư liệu lại khiến chúng ta càng phải cẩn trọng.

Không được bịa thêm cho chị một cuộc đời mà lịch sử không ghi lại.

Chỉ cần nói đúng những gì chúng ta biết.

Và cúi đầu trước những gì chúng ta không thể biết nữa.

Bởi đôi khi, sự tôn trọng lớn nhất dành cho một người đã hy sinh chính là:

không nói thay họ.

Chỉ nhớ tên họ.

Nhớ tuổi họ.

Nhớ nơi họ đã nằm lại.

Và nhớ rằng họ đã từng sống.

Nguyễn Thị Xuân – 20 tuổi.

Một tuổi xuân gửi lại nơi tọa độ lửa.

Chú thích ảnh: Bộ ảnh kết thúc gồm tư liệu về mười nữ TNXP, khu mộ tại Ngã ba Đồng Lộc và không gian di tích hiện nay. Nguồn: Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc, Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, Thông tấn xã Việt Nam và các tư liệu báo chí. Do chưa có nguồn đáng tin cậy xác nhận một ảnh chân dung riêng của Nguyễn Thị Xuân, không sử dụng ảnh của nữ liệt sĩ khác để thay thế.