Mưa đỏ trên thành cổ

Không ai trong số những người lính bước vào mùa hè năm 1972 biết rằng họ đang đi vào một trong những địa ngục khốc liệt nhất của chiến tranh Việt Nam. Họ chỉ biết phía trước là Thành cổ Quảng Trị, và giữ được nó đồng nghĩa với việc giữ một phần quan trọng của bàn cờ chiến lược. Nhưng không ai hình dung được rằng nơi ấy sẽ trở thành tâm điểm của Trận chiến 81 ngày đêm Thành cổ Quảng Trị, một cuộc đối đầu mà sau này, ngay cả những người sống sót cũng không muốn gọi bằng từ “trận đánh” nữa, mà chỉ nói khẽ: “81 ngày đó”.

Những đêm vượt sông Sông Thạch Hãn là những ký ức không bao giờ phai trong tâm trí người lính. Không có ánh sáng, không có dấu hiệu chỉ đường. Chỉ có dòng nước đen đặc, lạnh và im lặng đến rợn người. Những chiếc thuyền nhỏ trôi gần như không phát ra tiếng động. Mỗi người lính ngồi ép sát vào nhau, súng ôm trước ngực, mắt nhìn về phía bóng tối phía trước. Có người đã từng nói trong hồi ký rằng khi chèo qua sông, họ không dám nghĩ đến việc sống hay chết, vì chỉ cần nghĩ thôi là tay sẽ run.

Và đúng như vậy, có những người đã không bao giờ chạm được đến bờ bên kia. Không có tiếng gọi, không có dấu hiệu. Chỉ có dòng nước tiếp tục chảy, như thể không có gì xảy ra. Sau này, ký ức ấy được cựu chiến binh – nhà thơ Lê Bá Dương ghi lại bằng hai câu thơ ngắn đến đau lòng:
“Đò lên Thạch Hãn ơi chèo nhẹ
Đáy sông còn đó bạn tôi nằm.”

Không cần thêm giải thích. Vì mọi sự thật đều đã nằm trong đó.

Khi bước vào Thành cổ, người ta không còn nhận ra đó từng là một công trình kiến trúc. Không còn tường thành nguyên vẹn, không còn cổng, không còn lối đi. Chỉ còn lại những lớp đất bị xới tung, chồng lên nhau như một vết thương không có hình dạng. Theo các tài liệu trong “Hồi ức Thành cổ Quảng Trị 1972” (NXB Quân đội Nhân dân), có những thời điểm pháo kích diễn ra liên tục đến mức mặt đất không kịp ổn định lại giữa hai đợt nổ. Đất bị nghiền xuống, rồi lại bị hất lên, rồi lại bị nghiền xuống lần nữa. Không gian ấy không còn thuộc về địa lý nữa, mà thuộc về mức độ chịu đựng của con người.

Người lính trong Thành cổ không chiến đấu theo cách thông thường. Không có đội hình rõ ràng. Không có khoảng cách an toàn. Họ tồn tại trong những hố bom, di chuyển giữa những mảng tường sụp đổ, và sống sót bằng cách bám vào từng khoảng đất nhỏ nhất còn có thể che chắn. Có những khoảnh khắc mà việc đứng lên đồng nghĩa với việc biến mất. Vì vậy, họ không đứng. Họ trườn. Họ bò. Họ ép mình xuống mặt đất như thể chính mặt đất là thứ duy nhất còn giữ họ lại với sự sống.

Trong điều kiện ấy, những chiến sĩ thông tin trở thành một phần không thể thiếu nhưng gần như vô hình của trận địa. Họ bò ra giữa bom đạn để nối lại từng đoạn dây liên lạc bị phá hủy. Có người vừa nối xong một điểm thì điểm khác lại đứt. Có người không kịp quay về sau khi hoàn thành nhiệm vụ. Nhưng đường dây liên lạc không được phép im lặng, vì chỉ cần im lặng, cả hệ thống chỉ huy sẽ bị cắt rời. Trong chiến tranh, mất liên lạc đôi khi còn nguy hiểm hơn mất vị trí.

Có những ngày, bầu trời Thành cổ không còn màu xanh. Khói, bụi và hơi nóng từ bom đạn phủ kín không gian. Ánh sáng trở nên mờ đục, không còn ranh giới giữa sáng và tối. Sau mỗi trận pháo kích, những hố bom đọng nước. Và trong ký ức của nhiều người lính còn sống sót, có những hố nước mang màu đỏ sẫm. Không ai cố gắng giải thích bằng mỹ học. Bởi ở đó, không có chỗ cho sự lãng mạn. Chỉ có sự hòa trộn của đất, khói, xác pháo và máu. Từ đó, cụm từ “mưa đỏ” ra đời trong chính lời nói của người lính, không phải để tạo hình ảnh, mà để gọi tên một thực tại không thể gọi bằng bất cứ từ nào khác.

Giữa tất cả những điều đó, điều kỳ lạ nhất không phải là sự tàn khốc, mà là cách con người vẫn giữ lại những phần rất nhỏ của đời sống. Một lá thư chưa gửi về quê. Một tấm ảnh gia đình được bọc trong nilon. Một lời hứa chưa kịp thực hiện. Trong một chương trình tư liệu của Đài Truyền hình Việt Nam, một cựu chiến binh từng nói rất chậm: “Lúc đó không ai nghĩ đến chuyện trở thành anh hùng. Chỉ nghĩ đơn giản là nếu mình lùi, thì phía sau sẽ không còn ai đứng nữa.” Câu nói ấy không phải triết lý. Nó chỉ là sự thật trần trụi của lựa chọn sinh tồn.

81 ngày đêm trôi qua không theo cách của thời gian bình thường. Nó trôi bằng tiếng pháo, bằng khói, bằng sự kiệt sức và mất mát lặp đi lặp lại. Khi chiến dịch kết thúc vào tháng 9 năm 1972, Thành cổ gần như không còn gì có thể nhận ra. Không còn cấu trúc kiến trúc. Không còn ranh giới rõ ràng của một đô thị. Chỉ còn một vùng đất bị xáo trộn đến mức không thể phân định đâu là nền cũ, đâu là chiến hào, đâu là nơi con người từng tồn tại. Hàng nghìn người đã nằm lại. Nhiều người không còn tên. Không còn dấu vết. Chỉ còn sự hiện diện trong ký ức của những người còn sống.

Ngày nay, khi đứng bên Sông Thạch Hãn, người ta không còn nghe tiếng bom nữa. Chỉ còn tiếng nước chảy rất nhẹ. Thành cổ Quảng Trị đã được phục dựng, cây xanh mọc lên, không gian trở nên yên tĩnh. Nhưng sự yên tĩnh ấy không hề nhẹ. Nó nặng. Nó dày. Nó khiến người ta đi chậm lại mà không cần lý do. Mỗi năm, những cánh hoa lại được thả xuống dòng sông. Chúng trôi đi rất chậm, như thể không muốn rời khỏi nơi mình được gửi gắm.

Và có những ký ức trong lịch sử không cần phải kể lại quá nhiều lần. Chỉ cần nhắc đến, người ta sẽ tự hiểu cần phải im lặng. Vì “mưa đỏ trên Thành cổ” không chỉ là một câu chuyện của quá khứ. Nó là một phần của ký ức sống, nơi con người đã đi đến tận cùng giới hạn của sự tồn tại để giữ lại một điều duy nhất: đất nước của ngày hôm sau.