Mùa hè 1931: người đồng chí ở lại cứu Nguyễn Ái Quốc

Hồng Kông, tháng 6 năm 1931. Sáu tháng trước, cũng ở nơi đất khách này, Hồ Tùng Mậu từng ngồi trong một căn phòng nhỏ dự Hội nghị thành lập Đảng do Nguyễn Ái Quốc chủ trì. Cùng ông có Lê Hồng Sơn, hai người có mặt với tư cách cán bộ lãnh đạo từ nước ngoài. Đó là dấu mốc đáng nhớ nhất trong cuộc đời hoạt động của ông.
Rồi tin dữ đến. Ngày 6 tháng 6 năm 1931, Hồ Tùng Mậu biết Nguyễn Ái Quốc đã bị mật vụ Anh bắt ở Hồng Kông.
Lúc đó, ông có thể chọn cách an toàn là lặng lẽ rút đi, bởi ở đất Hồng Kông, người cộng sản nào cũng đang đứng trước nguy hiểm. Nhưng ông làm điều ngược lại. Ông lập tức báo cáo sự việc với Cục Phương Đông của Quốc tế Cộng sản, rồi nhờ đến luật sư Lô-dơ-bi, tìm cách buộc chính quyền Anh phải trả tự do cho Nguyễn Ái Quốc.
Sự việc ấy không chỉ là chuyện giữa hai người đồng chí. Người bị bắt chính là người đã đặt nền móng cho việc thành lập Đảng chỉ vài tháng trước. Mất Nguyễn Ái Quốc lúc ấy là mất đi một chỗ dựa lớn của cả phong trào.
Cái giá của việc dấn thân ấy đến rất nhanh. Ngày 30 tháng 6 năm 1931, chỉ hơn hai mươi ngày sau, chính Hồ Tùng Mậu bị chính quyền thực dân Anh bắt. Ông bị đưa sang Thượng Hải, rồi bị trao cho tô giới Pháp để áp giải về nước. Thế là chấm dứt những năm tháng hoạt động gian truân của ông ở nước ngoài.
Ông trở về quê hương với tư cách một tù nhân. Thực dân Pháp từng đưa ông ra xét xử vắng mặt tại Nghệ An với bản án tử hình, vì tội “vận động lập Đảng Cộng sản, xúi dân bỏ nước, mưu làm loạn”. Nay họ giam giữ ông qua hết những nhà tù khét tiếng: Hỏa Lò, Vinh, Lao Bảo, Kon Tum, Buôn Ma Thuột, Trà Khê.
Mười bốn năm sau, tháng Tám năm 1945, cách mạng thành công. Người tù chính trị năm xưa bất ngờ nhận lệnh ra Hà Nội. Tại đây, ông được gặp lại Chủ tịch Hồ Chí Minh, người mà ông từng hết lòng tìm cách cứu năm nào. Chủ tịch nói rằng ông và đồng chí Lê Thiết Hùng đã trải qua nhiều gian khổ, nhưng cách mạng mới thành công, chưa thể nghỉ ngơi, và Liên khu IV đang rất cần cán bộ lãnh đạo. Hồ Tùng Mậu được cử làm Chính ủy Liên khu IV.
Có những câu chuyện không cần nhiều lời bình. Một người, ngay khi nghe tin đồng chí gặp nạn, đã không chọn tự bảo toàn, mà lao vào cứu người, dù biết rõ mình cũng có thể phải trả giá. Đó là Hồ Tùng Mậu của mùa hè 1931.