Mùa thu Huế 1945: Khi lòng dân hóa thành sức mạnh đổi thay lịch sử

Cách đây tròn tám thập kỷ, cố đô Huế bước vào một khoảnh khắc lịch sử hiếm có: nhân dân vùng lên giành chính quyền, khép lại trật tự cũ và mở ra kỷ nguyên độc lập – tự do cho dân tộc Việt Nam. Dưới ngọn cờ Việt Minh và sự lãnh đạo của Đảng, khí thế cách mạng ở Huế sục sôi, lan nhanh từ thôn làng ra phố thị, từ ngoại thành vào trung tâm kinh kỳ, tạo nên một cuộc chuyển giao quyền lực trật tự, hòa bình nhưng dứt khoát.

Những ký ức ấy vẫn còn nguyên vẹn trong tâm trí các nhân chứng. Cụ Nguyễn Văn Tiên – cán bộ tiền khởi nghĩa – nay đã gần trăm tuổi, vẫn nhớ như in những ngày mùa thu năm 1945. Khi đó, cụ mới 18 tuổi, là học sinh Trường Quốc Học Huế. Sớm giác ngộ lý tưởng, cụ trở về quê xã Lộc Bổn (Phú Lộc) tham gia phong trào, giữ cương vị Phó Bí thư Đoàn Thanh niên Cứu quốc xã. Từ công tác tuyên truyền, vận động quần chúng, phong trào bùng lên mạnh mẽ: ngày 15/8 giành chính quyền ở xã, 19/8 lan ra toàn huyện, và 23/8, dòng người từ khắp các địa phương hành quân về Huế trong khí thế ngút trời.

Điều làm nên sức bật của Huế năm ấy chính là đại đoàn kết toàn dân. Không chỉ công – nông, mà trí thức, học sinh, sinh viên, tiểu thương, viên chức… đều hòa vào một dòng chảy chung. Ông Nguyễn Trung Chính – nguyên Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy Thừa Thiên Huế – từng nhận định: hiếm có cuộc chuyển giao quyền lực nào diễn ra êm thấm, không đổ máu như ở Huế. Đỉnh điểm của sự đồng thuận lịch sử ấy là lễ thoái vị của Bảo Đại ngày 30/8/1945, khi chế độ quân chủ phong kiến khép lại trong sự chứng kiến của nhân dân.

Trước đó, ngay từ khi Trung ương ban hành Chỉ thị “Nhật – Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta” (3/1945), Tỉnh ủy Thừa Thiên Huế đã chủ động chuẩn bị lực lượng, nắm thời cơ. Từ 18 đến 22/8, các Ủy ban Khởi nghĩa ở huyện liên tiếp nổi dậy. Tại thành phố Huế, quần chúng chiếm lĩnh công sở, doanh trại Bảo an, biểu tình thị uy, làm chủ tình hình. Tối 22/8, Ủy ban Khởi nghĩa gửi tối hậu thư buộc triều đình thoái vị.

Chiều 23/8/1945, hàng vạn người với cờ đỏ sao vàng đổ về sân vận động Huế. Trong biển người và khẩu hiệu “Việt Nam độc lập muôn năm!”, “Nước Việt Nam của người Việt Nam!”, cuộc mít tinh do Chính phủ Trần Trọng Kim dự định tổ chức đã chuyển hóa thành cuộc biểu dương lực lượng cách mạng. Tại đây, Tố Hữu, Chủ tịch Ủy ban Khởi nghĩa, đọc diễn văn tuyên bố chính quyền về tay nhân dân, đồng thời giới thiệu Ủy ban Nhân dân Cách mạng Lâm thời tỉnh Thừa Thiên Huế ra mắt quốc dân đồng bào.

Nhà nghiên cứu Dương Phước Thu cho rằng, thắng lợi Cách mạng Tháng Tám ở Huế là minh chứng cho tầm nhìn chiến lược và bản lĩnh tổ chức của Đảng: một cuộc tổng nổi dậy có mục tiêu, có chiều sâu chính trị, dựa trên khát vọng hòa bình và quyền làm chủ của nhân dân. Đó không chỉ là cuộc cách mạng của một giai tầng, mà là cuộc đứng dậy của toàn dân tộc, thống nhất quanh một chính đảng có tổ chức và kỷ luật.

Tám mươi năm trôi qua, Huế hôm nay vẫn lưu giữ những chứng tích sống của mùa thu lịch sử: Ngọ Môn rêu phong, sân vận động từng dậy sóng người, con đường 23/8 trước Kỳ Đài… Tất cả nhắc nhở thế hệ sau về một thời khắc mà ý chí, trí tuệ và lòng dân hòa làm một, tạo nên thắng lợi không chỉ cho Huế, mà cho cả đất nước.

Mùa thu 1945 ở Huế vì thế không chỉ là một mốc son lịch sử. Đó là biểu tượng của lòng dân, của nghệ thuật tổ chức cách mạng, và của khát vọng độc lập đã đưa dân tộc Việt Nam bước sang trang mới.