Mười bài thơ giữa một cuộc bút chiến

Giữa thế kỷ XIX, khi quân Pháp từng bước đánh chiếm Nam Kỳ, cuộc đấu tranh chống xâm lược không chỉ diễn ra bằng súng đạn. Trong giới sĩ phu, thơ văn cũng trở thành phương tiện thể hiện thái độ trước thời cuộc. Giữa bối cảnh ấy, Phan Văn Trị được nhớ đến như một nhà thơ đã dùng chính ngòi bút của mình để bày tỏ lập trường trước cảnh đất nước bị xâm chiếm.

Phan Văn Trị sinh năm 1830, quê ở vùng Bến Tre ngày nay. Ông trưởng thành trong môi trường Nho học và tham gia khoa cử dưới triều Nguyễn. Năm 1849, ông đỗ cử nhân tại trường thi Gia Định, vì vậy người đời còn gọi ông là Cử Trị.

Tuy đỗ đạt, Phan Văn Trị không lựa chọn con đường quan trường để tìm kiếm địa vị. Ông chủ yếu sống bằng việc dạy học và sáng tác. Chính cuộc sống gần gũi với vùng đất Nam Bộ đã khiến thơ văn của ông sau này gắn chặt với những biến động xảy ra tại đây khi thực dân Pháp bắt đầu cuộc xâm lược.

Năm 1858, liên quân Pháp – Tây Ban Nha tấn công Đà Nẵng. Sau khi gặp khó khăn tại chiến trường này, quân Pháp chuyển hướng vào Gia Định. Từ đây, chiến tranh lan rộng và các tỉnh Nam Kỳ lần lượt đứng trước sức ép ngày càng lớn.

Đến năm 1862, triều Nguyễn ký Hòa ước Nhâm Tuất, nhượng ba tỉnh miền Đông Nam Kỳ cho Pháp. Năm 1867, ba tỉnh miền Tây tiếp tục bị chiếm. Chỉ trong chưa đầy một thập niên, toàn bộ Nam Kỳ dần rơi vào tay thực dân Pháp.

Trong hoàn cảnh ấy, giới sĩ phu Nam Bộ đứng trước những lựa chọn khác nhau. Có người trực tiếp tham gia các cuộc khởi nghĩa vũ trang như Trương Định, Nguyễn Trung Trực; có người dùng văn chương để khơi dậy tinh thần chống ngoại xâm như Nguyễn Đình Chiểu. Phan Văn Trị thuộc nhóm những trí thức thể hiện thái độ bằng thơ văn.

Tên tuổi ông đặc biệt gắn với cuộc bút chiến với Tôn Thọ Tường. Tôn Thọ Tường vốn là một trí thức có tiếng nhưng sau khi Pháp chiếm Gia Định đã ra làm việc cho chính quyền thuộc địa. Việc ấy khiến ông trở thành đối tượng tranh luận gay gắt trong giới sĩ phu đương thời.

Tôn Thọ Tường sáng tác chùm thơ “Tự thuật” gồm mười bài để trình bày tâm trạng và hoàn cảnh của mình. Phan Văn Trị sau đó làm mười bài họa lại cùng vần. Nhưng thay vì đơn thuần thể hiện tài làm thơ, những bài họa trở thành lời đối đáp trực tiếp về thái độ của người trí thức trước tình cảnh đất nước.

Cuộc tranh luận vì vậy vượt ra ngoài phạm vi văn chương. Một bên tìm cách lý giải lựa chọn cộng tác với chính quyền mới; phía bên kia không chấp nhận cách lý giải ấy. Phan Văn Trị dùng chính khuôn thức thơ mà đối phương lựa chọn để phản bác, khiến cuộc đối đáp trở thành một trường hợp đặc biệt trong văn học Nam Bộ nửa sau thế kỷ XIX.

Trong thơ Phan Văn Trị, lập trường chống Pháp được thể hiện khá rõ. Ông đứng về phía những người không chấp nhận sự thống trị của thực dân và dành sự trân trọng cho những lực lượng tiếp tục chống lại quân xâm lược. Thơ đối với ông vì thế không chỉ để thể hiện cảm xúc cá nhân mà còn là cách bày tỏ quan điểm trước thời cuộc.

Phan Văn Trị sống cùng thời với Nguyễn Đình Chiểu, một nhà thơ lớn của Nam Bộ mà mình đã làm ở Bài 61. Hai người có con đường sáng tác khác nhau, nhưng đều cho thấy một đặc điểm đáng chú ý của văn học Nam Bộ thời kỳ đầu chống Pháp: khi điều kiện đấu tranh thay đổi, người cầm bút cũng có thể lựa chọn văn chương để thể hiện thái độ của mình.

Điều đặc biệt trong cuộc bút chiến của Phan Văn Trị là ông không cần đứng trên chiến trường để tham gia cuộc đối đầu của thời đại. Những bài thơ được truyền đi trong giới sĩ phu và dân chúng, góp phần phản ánh sự phân hóa sâu sắc trong xã hội Nam Bộ sau khi Pháp chiếm đất.

Qua đó, chúng ta cũng nhìn thấy một mặt khác của lịch sử chống Pháp. Bên cạnh những trận đánh, căn cứ kháng chiến và những cuộc khởi nghĩa, còn có cuộc đấu tranh về danh dự, khí tiết và cách ứng xử của người trí thức khi đất nước mất chủ quyền. Đây chính là không gian mà thơ văn Phan Văn Trị để lại dấu ấn rõ nét nhất.

Sau những năm tháng biến động ấy, Phan Văn Trị tiếp tục sống bằng nghề dạy học và sáng tác tại Nam Bộ. Ông qua đời năm 1910, khi chế độ thuộc địa của Pháp đã được thiết lập trên toàn Việt Nam và một thế hệ đấu tranh mới đang bắt đầu xuất hiện.

Từ lúc Pháp nổ súng xâm lược năm 1858 đến khi Phan Văn Trị qua đời là hơn nửa thế kỷ. Ông đã chứng kiến gần như toàn bộ quá trình từ những trận đánh đầu tiên, việc sáu tỉnh Nam Kỳ bị chiếm cho đến khi quyền cai trị thuộc địa được củng cố. Những biến động ấy trở thành bối cảnh không thể tách rời khỏi thơ văn của ông.

“Mười bài thơ giữa một cuộc bút chiến” vì vậy không chỉ là câu chuyện hai nhà thơ họa lại thơ của nhau. Đằng sau từng câu chữ là một cuộc tranh luận lớn hơn về cách con người lựa chọn vị trí của mình khi đất nước đứng trước ngoại xâm. Phan Văn Trị không để lại tên tuổi bằng một trận đánh, nhưng những bài thơ của ông đã trở thành dấu vết của một thời kỳ mà ngay cả trên trang giấy, cuộc đấu tranh về khí tiết và thái độ trước vận mệnh đất nước cũng diễn ra quyết liệt.