MƯỜI BỐN TUỔI Ở ĐIỆN BIÊN

Ký ức có thật của cựu chiến binh Nguyễn Văn Vấn về những ngày phục vụ Chiến dịch Điện Biên Phủ

Ảnh minh họa nhân chứng chiến sĩ Điện Biên; nội dung bài dựa trên lời kể của cựu chiến binh Nguyễn Văn Vấn được Báo Quân đội nhân dân ghi lại.

Năm 1952, Nguyễn Văn Vấn mới mười bốn tuổi.

Ở tuổi ấy, một cậu bé hôm nay có thể đang ngồi trong lớp học, chơi thể thao sau giờ học, trò chuyện với bạn bè hoặc nghĩ về một kỳ nghỉ hè. Nhưng với Nguyễn Văn Vấn, tuổi mười bốn đã mở ra một con đường hoàn toàn khác.

Ông sinh năm 1938 tại huyện Ý Yên, Nam Định. Gia đình gặp nhiều khó khăn nên từng phải rời quê vào Thanh Hóa kiếm sống. Theo lời kể được Báo Quân đội nhân dân ghi lại, năm 1952, khi mới 14 tuổi, ông đã tự nguyện viết đơn tham gia lực lượng thanh niên xung phong.

Chỉ một dòng thông tin ấy cũng đủ khiến người đọc hôm nay dừng lại.

Mười bốn tuổi.

Một độ tuổi còn rất trẻ.

Nhưng chiến tranh đã khiến tuổi thơ của nhiều người thuộc thế hệ ấy ngắn lại.

Nguyễn Văn Vấn không bước vào câu chuyện lịch sử với một danh hiệu lớn. Ông đi vào lịch sử bằng những công việc rất cụ thể: đào hào, phục vụ chiến dịch, cùng đồng đội làm những nhiệm vụ cần thiết ở phía sau trận địa.

Năm 1954, khi Chiến dịch Điện Biên Phủ bắt đầu, ông được điều về Trung đoàn 165, Đại đoàn 312 và nhận nhiệm vụ đào hào phục vụ chiến dịch.

Những con hào mà chúng ta nhìn thấy trong các bức ảnh lịch sử ngày nay có thể trông giống như những đường đất chạy dài trên cánh đồng.

Nhưng đối với người đào chúng, đó là một công việc nặng nhọc và nguy hiểm.

Đất phải được đào bằng sức người.

Hào phải được hoàn thành trong điều kiện chiến trường.

Và công việc có thể bị gián đoạn bất cứ lúc nào.

Trong lời kể của ông Vấn, những ngày đầu mỗi đại đội được phát khoảng một trăm cuốc, xẻng. Nhưng quân số giảm đi nhanh chóng. Cuốc xẻng vẫn còn, còn người thì ngày một ít.

Câu nói ấy khiến người nghe có thể hình dung rõ hơn về cái giá của chiến tranh.

Một dụng cụ lao động có thể được giữ lại.

Một con người thì không.

Những người trẻ hôm nay thường nghĩ về chiến tranh qua những trận đánh. Nhưng câu chuyện của Nguyễn Văn Vấn cho thấy phía sau mỗi trận đánh còn có một thế giới lao động âm thầm.

Có người đào hào.

Có người nấu cơm.

Có người gánh nước.

Có người vận chuyển vật chất.

Có người chăm sóc thương binh.

Có người làm nhiệm vụ đưa thông tin.

Tất cả những công việc ấy kết nối với nhau để tạo nên sức mạnh của một chiến dịch.

Đặc biệt, ông Vấn còn nhắc đến những người được gọi là “anh nuôi” – những người nấu cơm, đun nước ngay gần chiến trường rồi gánh cơm, nước theo các tuyến hào để đưa đến cho đồng đội.

Ngày nay, một bữa cơm có thể được chuẩn bị trong căn bếp an toàn.

Nhưng ở Điện Biên Phủ, việc đưa một phần cơm đến cho người lính cũng có thể là một hành trình đầy hiểm nguy.

Điều đó khiến hai chữ “hậu cần” trở nên gần gũi hơn.

Không có những người phía sau, người ở phía trước khó có thể chiến đấu lâu dài.

Câu chuyện của Nguyễn Văn Vấn còn có một dấu mốc đặc biệt: ông từng bị thương khi đang đào hào.

Trong đợt 2 của chiến dịch, khi cùng đồng đội làm nhiệm vụ trên đồi, một vụ nổ xảy ra gần vị trí của ông. Một mảnh đạn khiến ông bị thương ở sườn. Đồng đội lập tức sơ cứu và đưa ông đến trạm quân y. Sau thời gian điều trị, ông trở lại đơn vị và tiếp tục phục vụ chiến dịch cho đến ngày thắng lợi.

Nếu câu chuyện chỉ dừng ở đó, chúng ta có thể gọi đó là một câu chuyện về một người lính trẻ bị thương.

Nhưng điều khiến câu chuyện có ý nghĩa hơn là sau chiến tranh, Nguyễn Văn Vấn vẫn tiếp tục sống một cuộc đời của sự cống hiến.

Ông công tác tại Trung đoàn 165 đến năm 1962 rồi chuyển ngành. Sau đó ông làm việc trong lĩnh vực xây dựng và từng giữ chức Phó giám đốc Nhà máy Nước Thái Nguyên. Khi nghỉ hưu, ông tiếp tục tham gia các hoạt động của hội người cao tuổi, hội cựu chiến binh và cộng đồng.

Một tuổi trẻ đi qua chiến tranh.

Một cuộc đời tiếp tục trong hòa bình.

Đó là hai nửa của một câu chuyện.

Và chính sự chuyển tiếp ấy khiến chúng ta có thêm một cách nhìn về những người từng tham gia chiến tranh.

Họ không chỉ là những “người của quá khứ”.

Họ cũng là những con người đã sống tiếp, làm việc, xây dựng gia đình và góp phần vào xã hội sau ngày hòa bình.

Nhìn vào cuộc đời Nguyễn Văn Vấn, người trẻ hôm nay có thể nhận ra một điều: hoàn cảnh có thể thay đổi con đường của một con người, nhưng thái độ sống có thể quyết định cách con người bước tiếp.

Ông từng là một cậu bé mười bốn tuổi.

Ông trở thành thanh niên xung phong.

Ông trở thành người lính phục vụ chiến dịch.

Ông bị thương nhưng trở lại nhiệm vụ.

Sau chiến tranh, ông tiếp tục làm việc và cống hiến.

Những chặng đường ấy tạo nên một con người mà ký ức không chỉ nằm ở chiến trường.

Có lẽ vì vậy, khi nghe những nhân chứng như ông kể chuyện, điều chúng ta cần làm không chỉ là xúc động.

Chúng ta cần đặt câu hỏi.

Nếu một người mười bốn tuổi của hơn bảy mươi năm trước có thể sống với trách nhiệm lớn lao như vậy, thì người trẻ hôm nay sẽ sử dụng tuổi trẻ của mình như thế nào?

Câu hỏi ấy không nhằm so sánh hai thời đại.

Mỗi thời đại có hoàn cảnh riêng.

Người trẻ hôm nay không cần phải sống trong chiến tranh để chứng minh lòng yêu nước.

Chúng ta có thể thể hiện tình yêu quê hương bằng việc học tập.

Bằng cách sống có kỷ luật.

Bằng việc bảo vệ môi trường.

Bằng những hoạt động tình nguyện.

Bằng việc giúp đỡ người yếu thế.

Bằng sự sáng tạo trong học tập và công việc.

Bằng cách sử dụng công nghệ một cách có trách nhiệm.

Nếu thế hệ trước đã đóng góp bằng sức lực trong hoàn cảnh khắc nghiệt, thế hệ hôm nay có thể đóng góp bằng tri thức và năng lực của mình.

Nhưng để làm được điều đó, trước hết phải biết trân trọng những gì đang có.

Một lớp học yên bình.

Một thư viện.

Một con đường đến trường.

Một bữa cơm gia đình.

Một ngày không phải nghe tiếng bom.

Những điều ấy quá quen thuộc đến mức đôi khi chúng ta quên rằng chúng quý giá.

Những câu chuyện của nhân chứng giúp chúng ta nhìn lại những điều bình thường ấy bằng một ánh mắt khác.

Ký ức của Nguyễn Văn Vấn cũng nhắc rằng lịch sử không chỉ thuộc về những nhân vật nổi tiếng.

Lịch sử thuộc về cả những người âm thầm.

Một cậu bé mười bốn tuổi đào hào.

Một người gánh nước.

Một người nấu cơm.

Một người sửa đường.

Một người mang thư.

Một người giữ liên lạc.

Một người trở về sau chiến tranh và tiếp tục xây dựng quê hương.

Mỗi người góp một phần.

Và từ hàng triệu phần đóng góp ấy, lịch sử được tạo nên.

Bởi vậy, khi một nhân chứng kể lại câu chuyện của mình, chúng ta không chỉ đang nghe một câu chuyện cá nhân.

Chúng ta đang nghe một mảnh ký ức của đất nước.

Những người như Nguyễn Văn Vấn rồi sẽ đến lúc không còn đủ sức kể chuyện. Đó là quy luật của thời gian.

Vì vậy, trách nhiệm của thế hệ hôm nay là lắng nghe, ghi lại, kiểm chứng và truyền lại.

Không phải để biến quá khứ thành một câu chuyện xa xôi.

Mà để quá khứ trở thành nền tảng cho tương lai.

Mười bốn tuổi của Nguyễn Văn Vấn đã thuộc về một thời đại khác.

Nhưng câu hỏi mà tuổi mười bốn ấy đặt ra cho chúng ta hôm nay vẫn còn nguyên:

Tuổi trẻ của mình sẽ để lại điều gì?

Có thể chúng ta không làm nên một chiến công được ghi vào sách.

Nhưng chúng ta có thể làm một việc tử tế.

Có thể học thêm một điều mới.

Có thể giúp một người khác.

Có thể tham gia một hoạt động cộng đồng.

Có thể trở thành người có ích cho gia đình và xã hội.

Những điều ấy tưởng nhỏ, nhưng nếu hàng triệu người cùng làm, chúng sẽ tạo thành sức mạnh lớn.

Và đó cũng là cách chúng ta tiếp nối những người đã đi trước.

Chiến tranh đã lùi xa.

Những con hào của Điện Biên Phủ đã trở thành di tích.

Những dụng cụ lao động năm xưa đã trở thành ký ức.

Nhưng câu chuyện về một cậu bé mười bốn tuổi bước vào lịch sử vẫn còn đó.

Ông Nguyễn Văn Vấn đã đi qua chiến tranh và trở về với cuộc sống.

Câu chuyện của ông giúp chúng ta hiểu rằng phía sau một chiến thắng luôn có rất nhiều con người bình dị.

Và đôi khi, để hiểu hết giá trị của hòa bình, chúng ta chỉ cần lắng nghe một người từng sống qua chiến tranh kể lại một ngày rất bình thường của họ.

Một ngày đào hào.

Một ngày gánh nước.

Một ngày làm nhiệm vụ.

Một ngày bị thương.

Một ngày trở lại đơn vị.

Rồi một ngày chiến tranh kết thúc.

Để từ đó, những thế hệ sau có được những ngày bình thường hơn.

GHI CHÚ TƯ LIỆU VÀ NGUỒN ẢNH

• Ký ức chiến sĩ Điện Biên – Báo Quân đội nhân dân

• 60 năm Thanh niên xung phong Điện Biên Phủ anh hùng – Nhà xuất bản Giao thông vận tải