MƯỜI CÔ GÁI KHÔNG TRỞ VỀ SAU TRẬN BOM
Chiều 24 tháng 7 năm 1968, một đợt máy bay Mỹ quay lại đánh phá khu vực Ngã ba Đồng Lộc. Tiểu đội 4 gồm Võ Thị Tần và chín đồng đội đang làm nhiệm vụ tại trọng điểm. Theo Báo Quân đội nhân dân và đề cương kỷ niệm của tổ chức Đoàn, bom rơi trúng khu vực các chị trú ẩn và cả mười người hy sinh. Nhiều tài liệu xác định thời điểm vào khoảng mười sáu giờ; một số ghi mười sáu giờ ba mươi. Sự khác biệt về phút không làm thay đổi sự kiện đau thương của buổi chiều ấy.
Võ Thị Tần khi đó hai mươi bốn tuổi. Cùng hy sinh với chị là Hồ Thị Cúc, Nguyễn Thị Nhỏ, Dương Thị Xuân, Võ Thị Hợi, Nguyễn Thị Xuân, Hà Thị Xanh, Trần Thị Hường, Trần Thị Rạng và Võ Thị Hà. Người nhỏ tuổi nhất mới mười bảy. Những cái tên từng xuất hiện trong danh sách phân công công việc nay trở thành danh sách liệt sĩ của một tiểu đội.
Người viết rất dễ bị cuốn vào những hình ảnh dữ dội và bỏ quên đời sống trước đó của những người đã mất. Nhưng mười cô gái không chỉ có mặt tại Đồng Lộc để trở thành một biểu tượng. Họ đã làm việc nhiều tháng, có gia đình, có những mối quan hệ và những dự định chưa thành. Việc ghi đúng tên từng người, đúng đơn vị và đúng nhiệm vụ là cách giữ cho câu chuyện không bị biến thành một cảnh tượng vô danh của chiến tranh.
Khi bom ngừng nổ, đồng đội ở những vị trí khác chạy đến tìm kiếm. Tư liệu của Hội Cựu thanh niên xung phong Việt Nam ghi lại cảnh mọi người đào bới hầm sập, gọi tên từng người mà không nghe tiếng đáp. Việc tìm kiếm kéo dài; một số thi thể được tìm thấy trong những hầm khác nhau, và Hồ Thị Cúc được tìm thấy sau cùng vào ngày hôm sau. Những chi tiết ấy cho thấy sức tàn phá của trận bom và sự đau đớn của những người ở lại.
Trong những tài liệu tưởng niệm, tên tuổi người chỉ huy thường được nhắc đến trước, nhưng một tiểu đội chỉ hoạt động được nhờ tất cả thành viên. Từng người đều có phần việc, từng người đều góp sức vào tiến độ chung. Sự phối hợp ấy đặc biệt quan trọng khi phải tận dụng khoảng thời gian ngắn giữa hai đợt máy bay xuất hiện. Nếu không biết làm cùng nhau, một nhóm người dù rất quyết tâm cũng khó hoàn thành nhiệm vụ bảo đảm giao thông ở một trọng điểm như Đồng Lộc.
Các nguồn mô tả vị trí bom rơi có đôi chút khác nhau: có nguồn nhấn mạnh miệng hầm chữ A, nguồn khác nói loạt bom trúng đội hình làm việc. Không có cơ sở để ghép tất cả thành một sơ đồ chính xác đến từng vị trí của mười người. Khi kể lại, điều quan trọng là giữ nguyên sự thật cốt lõi: họ đã hy sinh trong đợt oanh tạc khi đang làm nhiệm vụ bảo đảm giao thông tại Đồng Lộc.
Buổi chiều ấy khép lại cuộc đời của Võ Thị Tần và chín người đồng đội, nhưng không khép lại công việc của những lực lượng còn lại. Con đường vẫn cần được sửa, những đoàn xe vẫn phải đi. Người sống phải vừa tìm đồng đội vừa tiếp tục giữ tuyến vận tải. Sự tiếp nối ấy là một trong những điều đau xót nhất của chiến tranh: mất mát vừa xảy ra, nhiệm vụ phía trước vẫn không thể dừng.
Nhiều thập niên sau, khi đọc những câu chuyện về Đồng Lộc, người ta thường đã biết trước kết cục của ngày 24 tháng bảy. Nhưng trong những ngày được kể ở đây, Võ Thị Tần và đồng đội không sống với một kịch bản có sẵn. Họ nhận từng nhiệm vụ cụ thể, xử lý những khó khăn trước mắt và giữ hy vọng trở về. Nhìn lịch sử từ thời điểm người trong cuộc đang sống giúp câu chuyện gần với sự thật hơn, thay vì biến mọi chi tiết đời thường thành một lời báo trước.
Võ Thị Tần không hy sinh trong một cuộc tấn công bằng súng mà trong công việc mở đường. Chị là người chỉ huy một tiểu đội thanh niên xung phong, mang cuốc xẻng đến nơi vừa bị ném bom để nối lại giao thông. Đó là hoàn cảnh cần được nhớ đúng khi kể về chị. Lịch sử của Đồng Lộc không chỉ được viết bằng những trận đánh trên bầu trời, mà còn bằng những người đã ngã xuống để mặt đường có thể tiếp tục đón xe qua.
