MƯỜI CÔ GÁI NGÃ BA ĐỒNG LỘC – KHÚC TRÁNG CA BẤT TỬ CỦA TUỔI TRẺ VIỆT NAM

Có những địa danh chỉ cần nhắc đến tên, trong lòng mỗi người Việt Nam lại hiện lên cả một vùng ký ức về chiến tranh, về mất mát và về những con người đã hiến dâng tuổi xuân cho Tổ quốc. Ngã ba Đồng Lộc là một nơi như thế. Giữa những năm tháng khốc liệt của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, nơi đây từng là một trọng điểm giao thông đặc biệt quan trọng trên tuyến đường chi viện từ hậu phương miền Bắc vào chiến trường miền Nam. Những đoàn xe chở lương thực, thuốc men, vũ khí và người lính muốn vượt qua miền đất này đều phải đi qua những con đường bị bom đạn cày xới. Chính vì vậy, máy bay Mỹ liên tục đánh phá Đồng Lộc với mục đích cắt đứt tuyến đường huyết mạch. Mặt đất ngày ngày rung chuyển bởi tiếng bom, những hố bom nối tiếp nhau, con đường vừa được san lấp lại bị phá tan. Nhưng bom đạn có thể phá hỏng đường đi, không thể phá được ý chí của những con người đang ngày đêm giữ đường.

Trong những con người kiên cường ấy có mười cô gái thuộc Tiểu đội 4, Đại đội 552, Tổng đội 55 Thanh niên xung phong Hà Tĩnh. Đó là Võ Thị Tần, Hồ Thị Cúc, Nguyễn Thị Nhỏ, Dương Thị Xuân, Võ Thị Hợi, Nguyễn Thị Xuân, Hà Thị Xanh, Trần Thị Hường, Trần Thị Rạng và Võ Thị Hà. Họ đều còn rất trẻ. Người lớn tuổi nhất mới hai mươi bốn, người trẻ nhất chỉ vừa mười bảy. Nếu chiến tranh không xảy ra, có lẽ cuộc đời của những cô gái ấy cũng giống như bao cô gái khác. Họ có gia đình để thương nhớ, có quê hương để trở về, có những ước mơ bình dị về một cuộc sống yên bình, có những tình cảm riêng tư và những dự định còn dang dở. Nhưng lịch sử đã đặt tuổi trẻ của họ vào một thời đại đặc biệt, khi Tổ quốc đang đứng trước thử thách sống còn. Và những cô gái ấy đã chọn con đường của người thanh niên xung phong, rời quê hương đến nơi bom đạn ác liệt để làm một công việc tưởng như rất giản dị nhưng vô cùng quan trọng: giữ cho con đường không bị đứt.

Công việc của họ là san lấp hố bom, sửa đường, khơi rãnh thoát nước, củng cố những đoạn đường bị phá hỏng và bảo đảm cho các đoàn xe có thể tiếp tục hành quân. Những công việc ấy phải thực hiện trong điều kiện vô cùng nguy hiểm. Máy bay địch có thể xuất hiện bất cứ lúc nào. Có khi các cô vừa chạy vào hầm trú ẩn thì bom đã trút xuống. Khi tiếng bom vừa dứt, đất đá còn chưa hết rơi, các cô lại bước ra mặt đường. Những chiếc cuốc, chiếc xẻng lại được cầm lên. Những đôi bàn tay trẻ trung lại đào đất, xúc đất, san từng hố bom. Mồ hôi hòa với bụi đường, khuôn mặt lấm lem khói bom, nhưng không ai bỏ vị trí. Bởi các cô hiểu rằng phía sau mình là hậu phương, phía trước là chiến trường và trên con đường ấy đang có những đoàn xe chở sức người, sức của của cả miền Bắc vào Nam. Một con đường được thông cũng có nghĩa là thêm một chuyến xe được đi, thêm một phần lương thực, thuốc men, vũ khí được đến với những người lính đang chiến đấu.

Trong tiểu đội, Võ Thị Tần là Tiểu đội trưởng. Chị mới hai mươi bốn tuổi nhưng đã trở thành người chị cả của những cô gái trẻ. Giữa nơi bom đạn, chị cùng đồng đội chia sẻ từng bữa cơm, từng giờ làm việc, từng phút trú bom. Cuộc đời riêng của chị cũng có một lời hẹn chưa thành. Chị có người yêu là Nguyễn Viết Hồng. Hai người đã làm lễ dạm ngõ và chờ ngày nên duyên vợ chồng. Nhưng chiến tranh khiến họ phải xa nhau. Người lên đường làm nhiệm vụ, người ở lại Đồng Lộc tiếp tục giữ đường. Có lẽ trong những ngày tháng ấy, cả hai vẫn mong một ngày đất nước hòa bình để được trở về bên nhau. Không ai biết rằng lời hẹn ấy sẽ mãi mãi không thành. Chị Tần đã nằm lại giữa đất Đồng Lộc khi tuổi đời mới hai mươi bốn.

Bên cạnh chị Tần là Hồ Thị Cúc, Tiểu đội phó. Chị cũng là một cô gái trẻ mang trong mình những ước mơ của tuổi thanh xuân. Sau trận bom ngày 24 tháng 7 năm 1968, thi thể của chín cô gái được tìm thấy, riêng chị Cúc vẫn nằm lại đâu đó dưới lớp đất đá. Những người đồng đội không bỏ cuộc. Họ đào tìm chị trong nhiều ngày. Đất đá được bới lên từng lớp, từng lớp. Đến ngày thứ ba, thi thể chị Cúc mới được tìm thấy. Những tư liệu về cuộc tìm kiếm ấy khiến người đời mãi xúc động khi kể lại rằng chị được tìm thấy trong tư thế ngồi, bên cạnh có chiếc cuốc. Hình ảnh ấy như giữ lại khoảnh khắc cuối cùng của một người con gái đã dành cả tuổi trẻ cho con đường. Chiếc cuốc vốn chỉ là một dụng cụ lao động bình thường, nhưng bên cạnh người thanh niên xung phong đã hy sinh, nó trở thành biểu tượng cho một thế hệ đã dùng chính đôi tay của mình để giữ từng mét đường cho Tổ quốc.

Rồi đến những cô gái khác: Nguyễn Thị Nhỏ, Dương Thị Xuân, Võ Thị Hợi, Nguyễn Thị Xuân, Hà Thị Xanh, Trần Thị Hường, Trần Thị Rạng và Võ Thị Hà. Mỗi người một quê hương, một gia đình, một cuộc đời, nhưng khi đến Đồng Lộc, họ trở thành những người đồng đội không thể tách rời. Họ cùng làm việc, cùng ăn, cùng ngủ, cùng tránh bom và cùng chia sẻ với nhau những ngày tháng gian khổ nhất. Trong những khoảng thời gian hiếm hoi bom đạn tạm ngớt, những cô gái ấy vẫn có thể trò chuyện, kể cho nhau nghe chuyện gia đình, chuyện quê hương, động viên nhau và hy vọng về ngày hòa bình. Có lẽ chính những phút giây bình dị ấy khiến người ta càng thấm thía rằng họ không phải những nhân vật xa lạ trong lịch sử. Họ là những cô gái tuổi mười bảy, mười tám, đôi mươi, có trái tim biết yêu thương, biết nhớ nhà, biết sợ hãi trước cái chết nhưng vẫn lựa chọn bước ra giữa hiểm nguy.

Ngày 24 tháng 7 năm 1968, Đồng Lộc lại chìm trong những trận đánh phá dữ dội. Từ sáng, máy bay Mỹ liên tục xuất hiện. Mặt đường bị bom cày xới, những hố bom mới lại mở ra. Nhiệm vụ khôi phục đường không thể chậm trễ. Sau mỗi đợt bom, các lực lượng thanh niên xung phong lại phải nhanh chóng ra hiện trường. Tiểu đội của mười cô gái cũng nhận nhiệm vụ làm đường. Họ lại cầm cuốc, cầm xẻng bước ra. Có lẽ với các cô, đó cũng chỉ là một ngày làm việc như bao ngày khác ở Đồng Lộc. Không ai biết rằng đó sẽ là ngày cuối cùng của cả tiểu đội.

Khoảng 16 giờ, máy bay Mỹ lại xuất hiện. Những tiếng động cơ từ trên cao vọng xuống. Những người đang làm nhiệm vụ phải tìm nơi trú ẩn. Nhưng chiến tranh không cho họ nhiều thời gian. Một trận bom dữ dội trút xuống khu vực các cô đang làm nhiệm vụ. Một quả bom đánh trúng căn hầm nơi Tiểu đội 4 trú ẩn. Đất đá tung lên, khói bom phủ kín cả một vùng. Sau tiếng nổ kinh hoàng, mười cô gái đã mãi mãi nằm lại trong lòng đất Đồng Lộc.

Tin dữ nhanh chóng lan ra. Những người đồng đội chạy đến trong đau đớn. Họ gọi tên từng người, hy vọng từ dưới lớp đất đá sẽ có một tiếng trả lời. Nhưng không còn tiếng nói quen thuộc, không còn những nụ cười của những cô gái vừa mới cùng nhau làm việc. Chín cô gái lần lượt được tìm thấy. Riêng Hồ Thị Cúc vẫn mất tích dưới đất đá. Đồng đội tiếp tục đào tìm. Họ không thể bỏ lại người chị em của mình. Đến ngày thứ ba, chị Cúc mới được tìm thấy. Cả mười cô gái cuối cùng đã trở về bên nhau, nhưng là trong sự im lặng vĩnh viễn của lòng đất.

Người trẻ nhất trong mười cô gái là Võ Thị Hà, mới mười bảy tuổi. Tuổi mười bảy đáng lẽ phải là tuổi của những ngày tháng học tập, của những ước mơ đầu đời, của những buổi chiều bên gia đình và bạn bè. Nhưng chiến tranh đã khiến cô gái ấy trở thành một thanh niên xung phong giữa trọng điểm bom đạn. Người lớn tuổi nhất cũng mới hai mươi bốn. Hai mươi bốn tuổi – một tuổi đời vẫn còn quá trẻ để nói lời từ biệt cuộc sống. Những cô gái ấy chưa kịp đi hết tuổi thanh xuân, chưa kịp thực hiện những ước mơ riêng, chưa kịp nhìn thấy ngày đất nước thống nhất. Nhưng chính ở tuổi đẹp nhất của cuộc đời, họ đã lựa chọn dâng hiến tất cả cho đất nước.

Sau sự hy sinh của mười cô gái, Đồng Lộc vẫn tiếp tục những ngày tháng chiến đấu khốc liệt. Những người còn sống lại bước ra mặt đường. Bom đánh phá, đường lại bị phá. Đường bị phá, người lại sửa. Không ai cho phép mình dừng lại. Những đoàn xe vẫn phải vượt qua Đồng Lộc để đi về phía Nam. Có lẽ đó chính là câu trả lời đẹp nhất đối với sự hy sinh của mười cô gái. Họ không nằm xuống để con đường bị bỏ lại. Họ nằm xuống để con đường tiếp tục mở ra. Những nhát cuốc của những người ở lại nối tiếp những nhát cuốc mà mười cô gái đã để lại. Sự sống tiếp tục đi qua nơi cái chết vừa xảy ra.

Câu chuyện về mười cô gái Ngã ba Đồng Lộc vì thế không chỉ là câu chuyện về một trận bom hay một sự hy sinh. Đó là câu chuyện về cả một thế hệ thanh niên Việt Nam đã sống trong những năm tháng mà đất nước cần ở họ sự dũng cảm lớn hơn cả tuổi đời. Họ không phải những con người không biết sợ. Họ cũng là những con người bằng xương bằng thịt, cũng có gia đình, có tình yêu, có nỗi nhớ và những ước mơ riêng. Nhưng trước sự lựa chọn giữa cuộc sống riêng và vận mệnh của Tổ quốc, họ đã chọn đứng về phía đất nước.

Thời gian rồi cũng đi qua. Chiến tranh kết thúc. Đất nước thống nhất. Những con đường năm xưa từng bị bom cày nát nay đã trở thành những con đường rộng mở. Trên mảnh đất Đồng Lộc, cỏ cây đã xanh trở lại. Tiếng bom không còn vang lên. Những đoàn xe hôm nay đi qua không còn phải chạy trong tiếng còi báo động. Nhưng giữa không gian thanh bình ấy, mười ngôi mộ vẫn nằm lặng lẽ bên nhau. Những cái tên Võ Thị Tần, Hồ Thị Cúc, Nguyễn Thị Nhỏ, Dương Thị Xuân, Võ Thị Hợi, Nguyễn Thị Xuân, Hà Thị Xanh, Trần Thị Hường, Trần Thị Rạng và Võ Thị Hà đã trở thành những cái tên không thể phai mờ trong lịch sử.

Người ta có thể quên đi rất nhiều con số của chiến tranh, nhưng thật khó quên mười cô gái đã nằm lại ở Đồng Lộc. Bởi phía sau mỗi cái tên là một cuộc đời. Võ Thị Tần từng có một lời hẹn cưới chưa thành. Hồ Thị Cúc từng cầm chiếc cuốc làm đường cho đến những phút cuối cùng. Những cô gái còn lại từng có những gia đình chờ đợi, những người mẹ ngóng con, những người thân mong ngày trở về. Họ ra đi khi tuổi đời còn quá trẻ, nhưng sự hy sinh của họ đã góp phần làm nên ngày đất nước được sống trong hòa bình.

Ngày nay, đứng trước khu mộ mười cô gái ở Ngã ba Đồng Lộc, người ta có thể cảm nhận rất rõ sự đối lập giữa quá khứ và hiện tại. Một bên là tiếng bom của chiến tranh đã lùi xa. Một bên là sự bình yên của đất nước hôm nay. Một bên là những cô gái tuổi mười bảy, mười tám, đôi mươi đã nằm xuống. Một bên là những thế hệ trẻ được học tập, được yêu thương, được theo đuổi ước mơ trong một đất nước không còn chiến tranh. Chính sự bình yên ấy khiến người ta càng hiểu rằng hòa bình chưa bao giờ là điều tự nhiên có sẵn. Hòa bình được đánh đổi bằng máu, nước mắt và tuổi xuân của biết bao con người.

Mười cô gái Ngã ba Đồng Lộc đã không thể nhìn thấy ngày đất nước thống nhất, nhưng họ đã góp phần làm nên ngày ấy. Họ không được sống đến tuổi già, nhưng tên tuổi của họ đã sống lâu hơn rất nhiều cuộc đời. Họ không có những tượng đài lớn lao khi còn sống, nhưng sau khi nằm xuống, chính cuộc đời họ đã trở thành một tượng đài. Đó là tượng đài của lòng yêu nước, của tuổi trẻ, của sự hy sinh và của ý chí không khuất phục trước bom đạn.

Có thể rồi một ngày những người từng biết trực tiếp về chiến tranh sẽ không còn nữa. Những câu chuyện kể của nhân chứng sẽ dần trở thành ký ức. Nhưng Ngã ba Đồng Lộc vẫn còn đó, mười ngôi mộ vẫn còn đó và những cái tên của mười cô gái vẫn còn đó. Mỗi khi một người trẻ đặt chân đến nơi này, cúi đầu trước những nấm mộ bình dị ấy, lịch sử lại được kể thêm một lần nữa.

Đó là câu chuyện về mười cô gái đã từng có một tuổi thanh xuân rất đỗi bình thường nhưng đã chọn một sự hy sinh phi thường. Họ đã đem tuổi hai mươi của mình gửi lại cho đất mẹ để những con đường được nối dài, để những đoàn xe được đi tiếp, để những người lính nơi chiến trường có thêm sức mạnh chiến đấu và để một ngày đất nước được thống nhất, non sông được liền một dải.

Mười cô gái đã ra đi, nhưng Đồng Lộc không bao giờ quên họ. Những hố bom năm xưa có thể đã được phủ xanh, con đường có thể đã thay đổi, nhưng ký ức về họ vẫn nằm sâu trong lòng đất và trong lòng người. Họ như mười đóa hoa nở giữa bom đạn, mười ngọn lửa được thắp lên từ tuổi trẻ và lòng yêu nước. Những đóa hoa ấy đã không bao giờ tàn, bởi mỗi ngày đất nước sống trong hòa bình chính là một lần sự hy sinh của họ được nhắc nhớ.

Và có lẽ, khi đứng trước mười ngôi mộ ấy, điều mỗi chúng ta cần nói không phải là những lời quá lớn lao. Chỉ cần lặng im, cúi đầu và nhớ rằng: đã từng có những cô gái ở tuổi mười bảy, mười tám, đôi mươi bước ra giữa mưa bom, mang theo cuốc và xẻng, mang theo tuổi trẻ và ước mơ, rồi gửi lại tất cả cho Tổ quốc. Họ không trở về, để chúng ta được trở về. Họ không có một ngày mai riêng, để đất nước có một ngày mai chung. Và chính vì thế, mười cô gái Ngã ba Đồng Lộc mãi mãi là một phần không thể quên của lịch sử Việt Nam – một khúc tráng ca về tuổi trẻ, lòng yêu nước và sự hy sinh bất tử.