MƯỜI CÔ GÁI NGÃ BA ĐỒNG LỘC: NHỮNG TUỔI HAI MƯƠI KHÔNG NGỦ QUÊN

Có những con đường được làm nên bằng đá, bằng đất, bằng mồ hôi của con người. Nhưng cũng có những con đường được giữ lại bằng máu, bằng tuổi xuân và bằng những ước mơ chưa kịp gọi thành tên. Ngã ba Đồng Lộc là một nơi như thế.

Hơn nửa thế kỷ đã đi qua kể từ mùa hè năm 1968. Những tiếng bom ngày nào đã lùi xa. Con đường Hồ Chí Minh năm xưa giờ đã mang dáng hình của một đất nước hòa bình. Nhưng giữa miền đất Hà Tĩnh, nơi những ngọn đồi vẫn xanh qua năm tháng, câu chuyện về mười cô gái thanh niên xung phong vẫn được kể lại như một lời nhắc nhở dịu dàng mà day dứt: đã có một thế hệ tuổi hai mươi đi qua chiến tranh bằng tất cả lòng yêu nước, và họ đã gửi lại tuổi xuân của mình nơi đất mẹ.

Mười cô gái ấy không phải những nhân vật bước ra từ huyền thoại ngay từ khi sinh ra. Họ từng là những cô gái rất đỗi bình thường. Họ có tuổi trẻ, có gia đình, có những người thân yêu đang chờ đợi. Họ cũng có những ước mơ rất giản dị của một người con gái: được sống, được yêu thương, được trở về, được nhìn thấy ngày đất nước hòa bình. Thế nhưng chiến tranh đã gọi tên họ.

Năm 1968, Ngã ba Đồng Lộc là một trong những trọng điểm giao thông đặc biệt quan trọng trên tuyến đường vận tải chi viện cho chiến trường miền Nam. Địch liên tục đánh phá nhằm cắt đứt con đường huyết mạch. Mỗi mét đường nơi đây đều có thể trở thành mục tiêu của bom đạn. Và trên con đường ấy, những cô gái thanh niên xung phong đã ngày đêm làm nhiệm vụ.

Họ san lấp hố bom.

Họ mở đường.

Họ bảo đảm giao thông.

Họ đứng giữa một nơi mà cái chết có thể đến bất cứ lúc nào, nhưng vẫn bám trụ, vẫn hoàn thành nhiệm vụ để từng đoàn xe có thể đi qua. Có lẽ, nếu chỉ nhìn từ hôm nay, chúng ta khó hình dung được sức mạnh của những con người tuổi đời còn rất trẻ ấy. Hai mươi tuổi hôm nay có thể là những ngày đến trường, những buổi hẹn bạn bè, những trang sách, những dự định cho tương lai. Hai mươi tuổi của họ lại là những ngày đối diện với bom đạn, là những đêm không ngủ, là tiếng máy bay trên bầu trời và những hố bom chằng chịt trên con đường. Nhưng điều khiến tôi xúc động nhất không phải chỉ là sự khốc liệt của chiến tranh. Mà là giữa chiến tranh, họ vẫn giữ được vẻ đẹp của những cô gái tuổi đôi mươi.

Họ vẫn hát.

Họ vẫn cười.

Họ vẫn nhớ nhà.

Vẫn có những phút giây mong một lá thư từ quê gửi đến. Vẫn có những câu chuyện nhỏ của những người trẻ giữa những ngày tháng lớn lao của lịch sử. Bởi vậy, khi nhắc đến mười cô gái Ngã ba Đồng Lộc, tôi không muốn chỉ gọi họ bằng hai chữ "anh hùng". Tôi muốn gọi họ bằng một cách gần gũi hơn: Những cô gái tuổi hai mươi.

Bởi phía sau những cái tên đã trở thành biểu tượng ấy là những con người bằng xương bằng thịt, có một tuổi trẻ đang ở độ đẹp nhất của cuộc đời. Ngày 24 tháng 7 năm 1968, mười cô gái thanh niên xung phong làm nhiệm vụ tại Ngã ba Đồng Lộc đã hy sinh trong một trận bom.

Mười tuổi xuân dừng lại.

Mười gia đình mất đi những người con.

Mười cuộc đời không thể bước tiếp đến ngày hòa bình mà họ từng mong đợi. Nhưng có một điều bom đạn không thể làm được. Đó là xóa họ khỏi ký ức của dân tộc. Thời gian có thể làm những vết bom trên mặt đất dần liền lại. Cỏ có thể mọc xanh trên những hố bom năm xưa. Những con đường có thể được mở rộng, những chuyến xe hôm nay có thể đi qua Đồng Lộc trong bình yên.

Nhưng ký ức về mười cô gái vẫn còn đó.

Trong những nén hương.

Trong những bông hoa đặt lên phần mộ.

Trong những bước chân của người trở về thăm khu di tích.

Trong những câu chuyện được kể lại cho thế hệ trẻ.

Và trong những bài học lịch sử tưởng như đã rất xa nhưng thực ra vẫn đang hiện diện trong cuộc sống hôm nay. Tôi đã nhiều lần tự hỏi: Điều gì đã khiến những cô gái tuổi đôi mươi ấy có thể đứng vững giữa một nơi mà sự sống và cái chết chỉ cách nhau trong gang tấc? Có lẽ đó là tình yêu Tổ quốc. Nhưng nếu chỉ nói như vậy thì vẫn chưa đủ. Đó còn là tình yêu đồng đội, là trách nhiệm với nhiệm vụ, là niềm tin vào ngày đất nước thống nhất. Họ hiểu rằng phía sau con đường mình đang giữ là những đoàn xe chở lương thực, vũ khí, thuốc men và biết bao hy vọng của hậu phương hướng về tiền tuyến. Mỗi hố bom được lấp lại là một con đường được nối dài. Mỗi con đường được giữ thông là một phần sức mạnh được chuyển đến chiến trường. Và mỗi người trẻ hôm ấy đều hiểu rằng mình đang góp một phần tuổi xuân vào vận mệnh của đất nước. Có lẽ vì thế mà họ không cho phép mình ngủ quên. Không ngủ quên giữa những đêm bom. Không ngủ quên trong những ngày gian khổ. Không ngủ quên trước nhiệm vụ. Và càng không ngủ quên trước khát vọng hòa bình. Những tuổi hai mươi ấy đã không ngủ quên. Họ đã sống một cuộc đời ngắn, nhưng không hề nhỏ bé. Họ đã không có cơ hội nhìn thấy những mùa xuân của đất nước sau chiến tranh. Không có cơ hội bước vào giảng đường, xây dựng một gia đình, nuôi những đứa con, đi trên những con đường bình yên mà chính thế hệ mình từng góp phần giữ gìn.

Nhưng chính sự hy sinh ấy đã làm cho tuổi hai mươi của họ trở nên bất tử. Ngày hôm nay, chúng ta đang sống trong một đất nước hòa bình. Chúng ta có những điều mà thế hệ ấy từng mơ ước nhưng chưa kịp chạm tới: những con đường rộng mở, những mái trường đầy tiếng cười, những chuyến xe đi qua Đồng Lộc không còn phải né tránh bom đạn. Chúng ta có quyền mơ về tương lai. Có quyền lựa chọn nghề nghiệp. Có quyền đi học, đi làm, yêu thương và theo đuổi những ước mơ riêng. Nhưng chính vì được sống trong hòa bình, chúng ta càng cần biết mình đang thừa hưởng điều gì. Hòa bình không tự nhiên mà có. Một cuộc sống bình yên không phải món quà vô điều kiện. Đằng sau những ngày tháng bình yên hôm nay là tuổi trẻ của biết bao con người đã gửi lại nơi chiến trường. Trong đó có mười cô gái ở Ngã ba Đồng Lộc.

Là một người làm nghề dạy học, tôi nghĩ nhiều đến những học sinh của mình khi kể câu chuyện này. Các em cũng đang ở tuổi hai mươi, hoặc đang từng bước đi về phía tuổi hai mươi. Các em có những ước mơ, những băn khoăn, những niềm vui rất riêng của tuổi trẻ. Các em có thể chưa hiểu hết chiến tranh. Và có lẽ cũng không cần phải hiểu chiến tranh bằng những mất mát mà cha anh từng trải qua. Nhưng các em cần hiểu một điều: Tuổi trẻ đẹp nhất không phải là tuổi trẻ chỉ biết tận hưởng, mà là tuổi trẻ biết mình sống vì điều gì.

Ngày trước, những người trẻ như mười cô gái Đồng Lộc dùng tuổi xuân để giữ từng mét đường cho Tổ quốc. Ngày nay, người trẻ có thể giữ gìn Tổ quốc bằng tri thức, bằng lao động, bằng lòng nhân ái, bằng trách nhiệm với cộng đồng, bằng việc học tập nghiêm túc và sống tử tế. Không phải ai cũng cần làm một điều phi thường. Nhưng mỗi người đều có thể làm tốt phần việc của mình. Nếu các cô gái Đồng Lộc năm xưa đã không ngủ quên giữa bom đạn, thì người trẻ hôm nay cũng không thể ngủ quên trong hòa bình. Không ngủ quên trước những cơ hội học tập. Không ngủ quên trước trách nhiệm với quê hương. Không ngủ quên trước những vấn đề của cộng đồng. Và càng không ngủ quên trước những hy sinh đã làm nên ngày hôm nay.

Có một buổi chiều, tôi hình dung mình đứng trước khu tưởng niệm Ngã ba Đồng Lộc. Trước mắt là màu xanh của cây cỏ. Trên cao là bầu trời bình yên. Không còn tiếng bom. Không còn những đoàn xe vội vã trong khói lửa. Tôi nghĩ về mười cô gái. Nếu họ còn sống, hôm nay có lẽ tóc đã bạc. Có lẽ họ đã có con, có cháu. Có lẽ một trong số họ sẽ trở thành một người bà ngồi bên hiên nhà kể chuyện cho cháu nghe về tuổi trẻ của mình. Nhưng họ đã không có một ngày hôm nay như thế. Và chúng ta có một ngày hôm nay. Đó chính là điều khiến sự hy sinh của họ trở nên thiêng liêng hơn bao giờ hết. Bởi họ đã trao lại cho chúng ta thứ quý giá nhất mà một con người có thể trao: cơ hội được sống trong hòa bình.

Mười cô gái Ngã ba Đồng Lộc đã đi qua cuộc đời như những tia sáng ngắn ngủi nhưng rực rỡ. Họ không ngủ quên trong lịch sử, bởi mỗi thế hệ lại đánh thức câu chuyện của họ bằng sự biết ơn. Tôi tin rằng, khi một người trẻ hôm nay cúi xuống đặt một bông hoa lên phần mộ các cô, đó không chỉ là một nghi thức tưởng niệm. Đó là một lời hứa. Lời hứa rằng chúng ta sẽ không quên. Không quên những người đã nằm lại. Không quên giá trị của hòa bình. Không quên trách nhiệm của tuổi trẻ.

Và không quên rằng mỗi ngày chúng ta đang sống chính là một phần tương lai mà những người như mười cô gái Đồng Lộc đã từng đánh đổi tuổi xuân để gìn giữ.

Thời gian vẫn trôi.

Những mùa hoa vẫn nở trên đất Đồng Lộc.

Những chuyến xe vẫn đi qua con đường năm xưa.

Những đứa trẻ vẫn lớn lên trong tiếng cười và những mái trường bình yên.

Còn mười cô gái vẫn ở đó, trong ký ức của dân tộc, trong màu xanh của đất trời Hà Tĩnh, trong từng câu chuyện được kể lại từ thế hệ này sang thế hệ khác. Họ đã mãi mãi dừng lại ở tuổi hai mươi. Nhưng tuổi hai mươi của họ thì không bao giờ ngủ quên.

Bởi có những tuổi trẻ đã hóa thành lịch sử.

Có những sự hy sinh đã hóa thành niềm tin.

Có những cái tên đã hóa thành ngọn lửa.

Và có những con người, dù đã nằm xuống hơn nửa thế kỷ, vẫn đang lặng lẽ dạy chúng ta cách sống một cuộc đời có ý nghĩa. Mười cô gái Ngã ba Đồng Lộc – mười đóa hoa của tuổi hai mươi. Các cô đã gửi lại mùa xuân của mình cho đất nước. Để hôm nay, chúng ta được sống trong mùa xuân của hòa bình.