Mười cô gái ở Ngã ba Đồng Lộc

Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, tuyến vận tải chiến lược Trường Sơn – thường được biết đến với tên gọi Đường Trường Sơn – giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Đây là hệ thống giao thông huyết mạch nối hậu phương miền Bắc với chiến trường miền Nam. Trên tuyến đường ấy có một điểm nút hiểm yếu: Ngã ba Đồng Lộc, thuộc huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh. Vì là nơi giao cắt của nhiều trục đường quan trọng, Đồng Lộc trở thành mục tiêu đánh phá dữ dội của không quân Mỹ trong giai đoạn cao điểm 1967–1968.

Tại đây, một tiểu đội thanh niên xung phong gồm mười cô gái trẻ được giao nhiệm vụ san lấp hố bom, đảm bảo giao thông thông suốt cho xe ra tiền tuyến. Họ thuộc Đại đội 552, Tổng đội Thanh niên xung phong Hà Tĩnh. Người lớn tuổi nhất mới 24, nhỏ nhất chỉ 17. Tên tuổi của họ ngày nay đã được ghi lại đầy đủ trong hồ sơ liệt sĩ và tại khu di tích lịch sử quốc gia Đồng Lộc.

Công việc của các cô không trực tiếp cầm súng, nhưng luôn đối diện với cái chết. Máy bay thường ném bom vào ban ngày; sau mỗi đợt oanh tạc, thanh niên xung phong phải nhanh chóng lao ra mặt đường, lấp hố bom, dẫn đường cho xe qua trước khi đợt đánh phá tiếp theo ập tới. Nhiều tài liệu và hồi ký nhân chứng cho biết riêng khu vực Đồng Lộc đã hứng chịu hàng nghìn quả bom các loại, đất đá bị cày xới liên tục.

Ngày 24 tháng 7 năm 1968, bầu trời Đồng Lộc lại rung chuyển bởi bom đạn. Sau nhiều đợt ném bom liên tiếp trong ngày, tiểu đội mười người vẫn kiên trì bám trụ, hoàn thành việc thông đường. Đến khoảng 16 giờ, khi các cô vào trú ẩn trong một hầm chữ A gần miệng hố bom, một loạt bom nữa bất ngờ dội xuống. Một quả rơi trúng ngay khu vực cửa hầm. Cả mười cô gái đã hy sinh tại chỗ.

Sự kiện này được ghi nhận trong báo cáo quân sự, trong hồ sơ của lực lượng thanh niên xung phong và trong ký ức của những người dân Can Lộc còn sống sót thời điểm ấy. Không có yếu tố huyền thoại hay phóng đại: đó là một mất mát có thật, xảy ra trong bối cảnh chiến tranh ác liệt và được xác nhận bằng tư liệu lịch sử chính thống.

Sau năm 1975, khi đất nước thống nhất, câu chuyện về mười cô gái Đồng Lộc dần được biết đến rộng rãi hơn. Năm 1989, Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho tập thể tiểu đội. Khu vực Ngã ba Đồng Lộc được công nhận là di tích lịch sử cấp quốc gia, sau đó nâng cấp thành di tích quốc gia đặc biệt. Hàng năm, vào dịp 27 tháng 7 – Ngày Thương binh, Liệt sĩ – người dân và nhiều đoàn thanh niên từ khắp nơi về đây dâng hương tưởng niệm.

Điều khiến câu chuyện của họ có sức lay động lâu dài không chỉ nằm ở sự hy sinh, mà còn ở hoàn cảnh tuổi đời rất trẻ. Phần lớn các cô xuất thân từ gia đình nông dân Hà Tĩnh, tình nguyện lên đường với mong muốn góp phần bảo vệ tuyến giao thông chiến lược. Họ mang theo ước mơ giản dị: ngày hòa bình sẽ trở về quê hương, tiếp tục học tập, lập gia đình, xây dựng cuộc sống mới. Những ước mơ ấy dừng lại ở tuổi mười tám, đôi mươi.

Trong giáo dục lịch sử, câu chuyện Đồng Lộc thường được nhắc đến như minh chứng cụ thể về vai trò của lực lượng thanh niên xung phong trong chiến tranh. Đây là lực lượng không trực tiếp chiến đấu nhưng giữ nhiệm vụ bảo đảm hậu cần, giao thông, cứu thương và vận chuyển. Tư liệu lưu trữ cho thấy hàng vạn thanh niên đã tham gia lực lượng này trên khắp các tuyến đường trọng điểm.

Ngày nay, khi đứng giữa khu di tích Ngã ba Đồng Lộc, con đường đã được trải nhựa phẳng lặng, cây xanh phủ kín những quả đồi từng bị bom cày xới. Khó có thể hình dung nơi đây từng là “tọa độ lửa”. Nhưng những tấm bia ghi tên mười cô gái vẫn nhắc nhở rằng hòa bình hiện tại được đánh đổi bằng sự hy sinh cụ thể của những con người cụ thể.

Việc kể lại câu chuyện này không nhằm khơi gợi cảm xúc bi lụy, mà để lưu giữ ký ức lịch sử một cách trung thực. Những dữ kiện về thời gian, địa điểm, đơn vị công tác và sự kiện ngày 24/7/1968 đều có trong tài liệu chính thống và hồ sơ di tích. Khi thế hệ trẻ hiểu rõ những sự kiện đã được xác thực ấy, việc giáo dục truyền thống cách mạng và lòng yêu nước không còn là khẩu hiệu, mà trở thành sự nhận thức về giá trị của độc lập, tự do và trách nhiệm công dân.

Thời hoa lửa đã lùi xa gần nửa thế kỷ. Tuy nhiên, ký ức về mười cô gái ở Ngã ba Đồng Lộc vẫn là một phần không thể tách rời của lịch sử Việt Nam hiện đại. Việc bảo tồn, kể lại và học tập từ những câu chuyện có thật ấy chính là cách gìn giữ lòng tự hào dân tộc trên nền tảng sự thật lịch sử.