Mười đóa hoa bất tử ở Ngã ba Đồng Lộc

CÂU CHUYỆN THỜI HOA LỬA: MƯỜI ĐÓA HOA BẤT TỬ Ở NGÃ BA ĐỒNG LỘC

Có những câu chuyện của chiến tranh không cần phải được kể bằng những chiến công vang dội hay những trận đánh lớn. Đôi khi, đó chỉ là câu chuyện về những con người rất trẻ, sống một cuộc đời rất đỗi bình thường, nhưng trong một thời khắc khắc nghiệt của lịch sử, họ đã lựa chọn ở lại với nhiệm vụ của mình. Câu chuyện về mười nữ thanh niên xung phong tại Ngã ba Đồng Lộc là một câu chuyện như thế.

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua kể từ ngày 24 tháng 7 năm 1968, nhưng ký ức về mười cô gái thuộc Tiểu đội 4, Đại đội 552, Tổng đội 55 vẫn còn được nhắc lại như một biểu tượng của tuổi trẻ Việt Nam trong những năm tháng chiến tranh. Mười người con gái ấy gồm Võ Thị Tần, Hồ Thị Cúc, Nguyễn Thị Nhỏ, Dương Thị Xuân, Võ Thị Hợi, Nguyễn Thị Xuân, Hà Thị Xanh, Trần Thị Hường, Trần Thị Rạng và Võ Thị Hà. Người trẻ nhất là Võ Thị Hà, mới 17 tuổi; những người còn lại cũng chỉ ở độ tuổi mười tám, đôi mươi.

Ngã ba Đồng Lộc – nơi mỗi ngày đều đối diện với bom đạn

Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, Ngã ba Đồng Lộc thuộc huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh là một vị trí giao thông đặc biệt quan trọng. Đây là nơi những tuyến đường vận chuyển người, vũ khí, lương thực từ hậu phương vào chiến trường phải đi qua. Vì vậy, nơi đây trở thành một trong những trọng điểm đánh phá ác liệt của máy bay Mỹ.

Con đường có thể vừa được sửa xong thì lại bị bom đánh phá. Những hố bom xuất hiện dày đặc khiến việc vận chuyển trở nên vô cùng khó khăn. Nhưng đường bị phá thì phải sửa, xe phải đi, hàng hóa phải được đưa vào tiền tuyến. Chính vì vậy, những thanh niên xung phong ngày ấy thường xuyên phải làm việc giữa bom đạn.

Nhiệm vụ của họ tưởng như rất đơn giản: san lấp hố bom, sửa đường, đào rãnh thoát nước, củng cố hầm trú ẩn và bảo đảm cho xe có thể đi qua. Nhưng để hoàn thành những công việc ấy, họ phải đánh đổi bằng chính mạng sống của mình.

Trong ký ức của nghệ sĩ nhiếp ảnh Văn Sắc, người từng có thời gian gặp gỡ các cô gái Đồng Lộc, những cô gái ấy khi làm việc rất tích cực, nhưng ngoài giờ làm lại vẫn hồn nhiên, trẻ con như bao cô gái cùng tuổi. Có những đêm đường bị đánh phá dữ dội, họ phải mặc áo trắng đứng thành hàng bên đường để làm dấu hiệu cho xe đi qua.

Đó là hình ảnh khiến người ta càng hiểu rằng đằng sau những cái tên được lịch sử ghi nhớ là những cô gái rất trẻ. Họ cũng biết sợ, cũng nhớ nhà, cũng có những ước mơ riêng, nhưng chiến tranh đã đặt họ vào một hoàn cảnh mà trách nhiệm với đồng đội và đất nước trở thành điều lớn hơn nỗi sợ của bản thân.

Buổi chiều ngày 24 tháng 7 năm 1968

Ngày 24 tháng 7 năm 1968 là một ngày đặc biệt khốc liệt tại Đồng Lộc.

Khoảng cuối buổi chiều, Tiểu đội 4 nhận nhiệm vụ ra mặt đường để san lấp hố bom, sửa chữa đường và củng cố công sự. Trước đó, khu vực này đã liên tục bị máy bay đánh phá. Nhưng khi nhận lệnh, các cô vẫn nhanh chóng đến hiện trường.

Theo các tư liệu lịch sử, trong ngày hôm ấy Đồng Lộc phải hứng chịu nhiều đợt bom. Những cô gái vẫn làm việc không ngơi tay. Có lúc họ bị đất đá vùi lấp nhưng lại tự mình đứng dậy, phủi đất trên người rồi tiếp tục công việc.

Có lẽ trong những giờ phút ấy, các cô vẫn nghĩ rằng sau khi hoàn thành nhiệm vụ, mình sẽ trở về lán, cùng đồng đội ăn bữa cơm chiều.

Nhưng không ai biết rằng đó sẽ là bữa cơm cuối cùng của họ.

Một trong những kỷ vật khiến người ta đau lòng nhất khi nhắc đến sự hy sinh của mười cô gái là nồi cá đang kho dở. Theo lời kể được lưu giữ tại khu di tích, trước khi nhận nhiệm vụ, các cô đang chuẩn bị bữa ăn. Nồi cá vẫn còn đó, chờ những người con gái trở về. Nhưng họ đã không bao giờ trở lại.

Chi tiết ấy khiến câu chuyện về Đồng Lộc trở nên gần gũi hơn bao giờ hết. Bởi trước khi trở thành những nhân vật được lịch sử ghi nhớ, họ vẫn chỉ là những cô gái trẻ đang chuẩn bị một bữa cơm chiều, đang làm việc, đang nói chuyện với nhau và có thể vẫn đang nghĩ đến gia đình.

Trận bom định mệnh

Khoảng 16 giờ 30 phút ngày 24 tháng 7, máy bay Mỹ tiếp tục đánh phá khu vực Đồng Lộc.

Khi máy bay xuất hiện, các cô nhanh chóng tìm chỗ tránh. Sau khi tiếng máy bay tạm xa, họ lại đứng dậy tiếp tục công việc.

Nhưng máy bay quay trở lại.

Một loạt bom được thả xuống khu vực các cô đang làm nhiệm vụ. Một quả bom rơi trúng đội hình của mười nữ thanh niên xung phong.

Mặt đất rung chuyển. Đất đá và khói bom phủ kín cả khu vực.

Những người đồng đội ở gần đó lập tức chạy tới. Họ gọi tên từng người, hy vọng vẫn còn ai đó đáp lại.

Nhưng không có tiếng trả lời.

Trước mắt họ chỉ còn một hố bom sâu, những chiếc cuốc, chiếc xẻng bị hất văng và đất đá ngổn ngang.

Mười cô gái đã hy sinh.

Ông Nguyễn Thế Linh, nguyên Đại đội trưởng 552, là một trong những người trực tiếp chứng kiến giây phút ấy. Theo lời kể của ông, ông đang đứng trên tháp chuông, cách vị trí bom rơi vài trăm mét. Khi nghe tiếng bom, ông lập tức chạy xuống và gọi các cô. Nhưng khi đến nơi, ông chỉ còn thấy đồng đội nằm im.

Lời kể của một nhân chứng trực tiếp khiến sự kiện lịch sử ấy không còn là một con số khô khan trong sách vở. Đằng sau con số “10 người hy sinh” là sự hoảng loạn, tiếng gọi tên đồng đội, tiếng khóc của những người còn sống và sự mất mát không gì bù đắp được.

Đêm hôm đó, cả đơn vị chìm trong đau thương.

Hồ Thị Cúc và cuộc tìm kiếm trong đất đá

Trong mười cô gái, thi thể của chị Hồ Thị Cúc được tìm thấy sau cùng.

Chị Cúc khi ấy là tiểu đội phó, 24 tuổi. Sau trận bom, đồng đội đã đào bới suốt đêm để tìm các cô. Nhưng riêng Cúc vẫn chưa được tìm thấy.

Mọi người tiếp tục tìm kiếm.

Đến ngày thứ ba, họ mới tìm thấy chị trên đồi Trọ Voi, cách vị trí hố bom khoảng 20 mét.

Theo tư liệu của Cục Chính trị, chị Cúc được tìm thấy trong tư thế ngồi, đầu vẫn đội nón, bên cạnh có chiếc cuốc. Mười đầu ngón tay của chị bị ứa máu vì trong những giây phút cuối cùng, chị đã cố bới đất để tìm đường thoát ra.

Đây có lẽ là một trong những chi tiết ám ảnh nhất của câu chuyện Đồng Lộc.

Bởi nó cho thấy những giây phút cuối cùng của một cô gái 24 tuổi không phải là sự đầu hàng. Chị vẫn cố gắng tìm đường sống, vẫn chiến đấu với đất đá cho đến giây phút cuối cùng.

Khi tìm thấy chị, đồng đội vừa đau xót vừa thương cảm. Nhà thơ Yến Thanh, người có mặt trong quá trình tìm kiếm, sau đó đã viết bài thơ “Cúc ơi!” để tưởng nhớ người nữ thanh niên xung phong.

Bài thơ bắt đầu bằng tiếng gọi tên Cúc giữa sự trống vắng của cả tiểu đội. Chín người đã được tìm thấy, nhưng thiếu Cúc. Những người còn sống vẫn gọi chị, vẫn mong chị trở về với đồng đội.

Đó không chỉ là một bài thơ. Nó giống như tiếng gọi của những người còn sống dành cho một người bạn đã nằm lại giữa đất đai Đồng Lộc.

Những cô gái phía sau những cái tên

Điều khiến câu chuyện về mười cô gái Đồng Lộc trở nên xúc động không chỉ nằm ở cái chết của họ, mà còn ở cuộc sống mà họ đã bỏ lại.

Họ đều còn rất trẻ.

Có người mới 17 tuổi.

Có người 18, 19 tuổi.

Có người 20, 21 tuổi.

Tiểu đội trưởng Võ Thị Tần khi hy sinh mới 24 tuổi. Hồ Thị Cúc cũng 24 tuổi. Những người còn lại đều đang ở lứa tuổi mà hôm nay nhiều người vẫn còn ngồi trên ghế nhà trường, bắt đầu nghĩ về tương lai, tình yêu, gia đình và những ước mơ riêng.

Chị Võ Thị Tần cũng có một câu chuyện tình riêng. Trước khi người con trai cùng quê lên đường nhập ngũ, hai người đã hẹn ngày đất nước thống nhất sẽ trở về nên duyên vợ chồng. Nhưng lời hẹn ấy mãi mãi không thể thực hiện. Trong những kỷ vật được lưu giữ có chiếc lược và lọn tóc thề gắn với câu chuyện tình của chị.

Những kỷ vật ấy khiến ta nhận ra rằng các cô gái Đồng Lộc không phải những con người sinh ra để trở thành huyền thoại.

Họ chỉ là những cô gái bình thường.

Họ có mẹ để nhớ.

Có quê hương để mong.

Có bạn bè để yêu quý.

Có những lời hẹn chưa kịp thực hiện.

Có những bữa cơm còn dang dở.

Có những ước mơ chưa kịp trở thành hiện thực.

Chiến tranh đã lấy đi tất cả những điều ấy.

Một thời hoa lửa không thể lãng quên

Ngày nay, Ngã ba Đồng Lộc đã thay đổi rất nhiều. Những con đường mới được xây dựng, những cánh đồng xanh trở lại, cuộc sống của người dân đã bình yên hơn.

Nhưng dưới lớp đất của vùng đất ấy vẫn còn ký ức về những ngày tháng bom đạn.

Mỗi năm, rất nhiều người tìm về nơi đây để tưởng nhớ mười nữ thanh niên xung phong đã hy sinh. Những cái tên Võ Thị Tần, Hồ Thị Cúc, Nguyễn Thị Nhỏ, Dương Thị Xuân, Võ Thị Hợi, Nguyễn Thị Xuân, Hà Thị Xanh, Trần Thị Hường, Trần Thị Rạng và Võ Thị Hà đã trở thành một phần ký ức của dân tộc.

Điều đặc biệt là câu chuyện ấy không chỉ được truyền lại bằng sách báo. Nó còn được lưu giữ qua lời kể của những người từng sống trong thời kỳ đó, qua những nhân chứng như ông Nguyễn Thế Linh, qua ký ức của những người từng gặp các cô, qua những kỷ vật còn lại và qua chính mảnh đất nơi họ đã hy sinh.

Có lẽ vì thế mà câu chuyện về Đồng Lộc vẫn khiến người đọc hôm nay xúc động.

Lời kết

Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng câu chuyện về mười cô gái Đồng Lộc vẫn còn nguyên giá trị.

Họ ra đi khi tuổi đời còn quá trẻ. Họ chưa kịp sống hết tuổi thanh xuân, chưa kịp thực hiện những lời hẹn, chưa kịp trở về với gia đình và cũng chưa kịp nhìn thấy ngày đất nước hòa bình.

Nhưng sự hy sinh của họ đã góp phần làm nên con đường mà hàng triệu người đi qua để đến với ngày thống nhất.

Nếu gọi những năm tháng chiến tranh là một “thời hoa lửa”, thì mười cô gái Đồng Lộc chính là những bông hoa đã nở giữa nơi khốc liệt nhất. Hoa của tuổi trẻ, của lòng dũng cảm và của niềm tin vào ngày mai.

Ngày nay, chúng ta được sống trong hòa bình, được học tập, được yêu thương và được tự do lựa chọn tương lai của mình. Có lẽ cách ý nghĩa nhất để tưởng nhớ những người đã ngã xuống không chỉ là nhớ về họ trong những ngày kỷ niệm, mà còn là biết trân trọng cuộc sống bình yên mà họ đã góp phần gìn giữ.

Mười cô gái đã nằm lại ở Đồng Lộc.

Nhưng tuổi thanh xuân của họ thì không biến mất.

Nó ở lại trong lịch sử, trong ký ức của những người từng chứng kiến, trong những kỷ vật còn được gìn giữ và trong lòng những thế hệ sau – những người được sống trong hòa bình nhờ sự hy sinh của biết bao con người thuộc “thời hoa lửa”.