Mười Hương – Một cái tên, một lời thề

MƯỜI HƯƠNG – MỘT CÁI TÊN, MỘT LỜI THỀ

Có những cái tên được sinh ra để gọi một con người.

Nhưng cũng có những cái tên được tạo ra để che giấu một con người.

Trong những năm tháng chiến tranh, khi sự an toàn của một cán bộ có thể liên quan đến cả một mạng lưới hoạt động, những người đi vào chiến trường phải mang theo những bí danh. Một cái tên khác, một thân phận khác, một cuộc đời được giấu đi sau những chữ tưởng như rất bình thường.

Trong số những cái tên ấy, Mười Hương là một cái tên khiến tôi dừng lại lâu hơn.

Đằng sau cái tên ấy là Trần Ngọc Ban, một người tham gia cách mạng từ khi còn rất trẻ, từng bị bắt giam khi còn vị thành niên và sau này trở thành một cán bộ tình báo có nhiều đóng góp trong cuộc kháng chiến.

Tôi biết đến ông không phải từ một câu chuyện được kể trực tiếp, mà từ những trang tư liệu về những cán bộ công an chi viện chiến trường miền Nam. Nhưng càng đọc, tôi càng có cảm giác mình đang đứng trước một câu hỏi rất giản dị:

Một con người phải có niềm tin lớn đến mức nào mới có thể giữ vững mình trong những năm tháng mà mọi thứ xung quanh đều có thể buộc họ phải từ bỏ?

Từ một người trẻ đến người thầy của ngành tình báo

Mười Hương tên thật là Trần Ngọc Ban, quê ở Vụ Bản, Bình Lục, Hà Nam cũ. Ông tham gia cách mạng từ năm 1937 trong phong trào Thanh niên Dân chủ Phản đế và từng bị thực dân Pháp bắt giam khi còn rất trẻ.

Trong những năm 1943–1945, ông công tác tại một tổ chức trực thuộc Thường vụ Trung ương, làm việc trực tiếp với đồng chí Trường Chinh. Sau năm 1954, khi đất nước tạm thời chia cắt hai miền, ông được giao nhiệm vụ chi viện vào Nam, tham gia công tác trong lĩnh vực tình báo.

Nhìn vào những mốc thời gian ấy, tôi nhận ra một điều: cuộc đời của ông gần như được đặt trong những giai đoạn đầy biến động nhất của đất nước.

Từ khi còn trẻ, ông đã lựa chọn con đường cách mạng.

Rồi khi đất nước bước vào một cuộc chiến mới, ông lại lên đường.

Có lẽ với một người trẻ hôm nay, những quyết định như vậy rất khó hình dung.

Chúng tôi thường đứng trước những lựa chọn như chọn ngành học nào, làm công việc gì, sống ở đâu, theo đuổi ước mơ nào.

Còn thế hệ của ông từng phải đứng trước một lựa chọn lớn hơn rất nhiều:

Ở lại với sự an toàn của riêng mình, hay bước vào nơi đất nước đang cần mình.

Mười Hương đã chọn bước đi.

Sáu năm trong “địa ngục trần gian”

Năm 1958, sau một thời gian hoạt động, Mười Hương bị bắt và bị giam tại nhà tù “Chiến hầm” ở Huế. Tài liệu mô tả nơi đây là một nhà tù khắc nghiệt, nơi nhiều cán bộ cách mạng bị giam giữ và hy sinh. Ông phải trải qua sáu năm bị giam cầm.

Sáu năm.

Tôi thử đặt con số ấy vào cuộc sống của mình.

Sáu năm có thể là quãng thời gian một sinh viên bắt đầu bước vào giảng đường, học một ngành nghề, tốt nghiệp và bắt đầu những năm tháng đầu tiên của cuộc đời trưởng thành.

Nhưng sáu năm của Mười Hương là sáu năm trong nhà tù.

Sáu năm mà kẻ thù tìm mọi cách để buộc ông phải khuất phục.

Sáu năm mà mỗi ngày trôi qua có lẽ đều đặt lên con người ấy một câu hỏi: liệu có thể giữ được mình đến bao lâu?

Nhưng ông đã giữ được.

Theo tài liệu, dù bị đối phương dùng nhiều thủ đoạn, thậm chí từng bị đưa ra đối chất với ba anh em Ngô Đình Diệm, Ngô Đình Nhu và Ngô Đình Cẩn, ông vẫn không để lộ những thông tin quan trọng về lực lượng cách mạng.

Tôi không muốn gọi đó đơn giản là “sự chịu đựng”.

Bởi chịu đựng là cố gắng vượt qua một nỗi đau.

Còn Mười Hương không chỉ vượt qua hoàn cảnh của mình. Ông còn phải giữ lấy những điều mà nếu để mất, đồng đội và cơ sở cách mạng có thể bị ảnh hưởng.

Đó là trách nhiệm.

Và trách nhiệm ấy đòi hỏi một bản lĩnh rất lớn.

“Có chết cũng phải thật thanh thản và trong sáng”

Trong tài liệu, có một câu nói của Mười Hương khiến tôi đặc biệt ấn tượng.

Ông xác định rằng người cách mạng khi bị bắt phải giữ vững nguyên tắc của mình: không khai báo, không nói xấu cách mạng và không nói xấu Chính phủ.

Đọc những lời ấy, tôi nghĩ đến hai chữ “giữ mình”.

Trong cuộc sống hôm nay, chúng ta cũng thường nghe những lời khuyên như: hãy là chính mình, hãy giữ vững nguyên tắc, đừng đánh mất điều mình tin tưởng.

Nhưng với Mười Hương, đó không phải một câu nói truyền cảm hứng.

Đó là một nguyên tắc phải trả giá bằng chính sự an toàn của bản thân.

Ông từng xác định rằng có thể mình sẽ chết, nhưng nếu phải đối diện với cái chết thì vẫn phải giữ được sự thanh thản và trong sáng.

Tôi nghĩ đây chính là điểm khiến câu chuyện về Mười Hương vượt ra khỏi một câu chuyện lịch sử.

Bởi nó đặt ra một câu hỏi cho bất kỳ thế hệ nào:

Khi đứng trước thử thách, chúng ta có còn đủ bản lĩnh để giữ điều mình tin là đúng?

Người thầy sau những năm tháng nhà tù

Sau những năm tháng hoạt động và tù đày, Mười Hương được nhắc đến như một người thầy của ngành tình báo. Ông đã đào tạo nhiều cán bộ tình báo nổi tiếng.

Tôi đặc biệt thích hình ảnh ấy.

Một người từng trải qua nhà tù lại trở thành người truyền lại kinh nghiệm cho thế hệ sau.

Có lẽ đó là cách một cuộc đời tiếp tục sống.

Không chỉ sống trong ký ức của riêng mình, mà còn sống trong những con người đã được mình dìu dắt.

Nhìn từ góc độ ấy, tôi hiểu rằng một người anh hùng không nhất thiết chỉ được nhớ đến bởi một chiến công.

Đôi khi, họ còn được nhớ bởi những giá trị mà họ để lại cho người khác.

Những cái tên đứng bên cạnh Mười Hương

Mười Hương không phải người duy nhất mang một cái tên khác trong chiến tranh.

Cùng thời kỳ ấy còn có nhiều cán bộ, chiến sĩ công an được chi viện vào chiến trường miền Nam. Trong tài liệu, câu chuyện về Tô Quyền cũng để lại một chi tiết khiến tôi xúc động: năm 1965, khi vào Nam, ông lấy tên con trai mình – Tô Lâm – làm bí danh.

Một người cha mang tên con vào chiến trường.

Chỉ một câu chuyện nhỏ ấy thôi cũng đủ nhắc tôi rằng phía sau mỗi bí danh không chỉ có nhiệm vụ và chiến công.

Có cả gia đình.

Có những người chờ đợi.

Có những tình cảm phải cất lại phía sau.

Rồi đến Nguyễn Tài, người từng hoạt động với các bí danh Tư Trọng, Ba Sáng, Tư Duy. Sau khi vào Nam hoạt động, ông bị bắt năm 1970 và phải trải qua nhiều năm bị giam giữ. Trong tù, ông vẫn tìm cách giữ vững tinh thần của mình, hát Quốc ca, chào cờ và vẽ một ngôi sao trên tường để tự nhắc mình về niềm tin.

Một cái tên.

Một ngôi sao.

Một người cha mang tên con trai.

Những chi tiết ấy làm cho chiến tranh hiện ra trước mắt tôi không phải bằng những con số khô cứng, mà bằng những con người.

Nếu những cái tên ấy biến mất?

Tài liệu cho biết có hơn 11.000 cán bộ công an ưu tú từng được chi viện cho chiến trường. Nhiều người mang những bí danh, nhiều người đã hy sinh, nhiều người trở thành những tấm gương được lịch sử ghi nhận.

Tôi tự hỏi:

Nếu một ngày không còn ai kể lại những câu chuyện ấy thì sao?

Có thể lịch sử vẫn còn trong sách.

Những mốc thời gian vẫn còn trong tài liệu.

Những con đường mang tên các anh hùng vẫn còn đó.

Nhưng những con người phía sau những cái tên ấy sẽ dần trở nên xa lạ.

Vì thế, tôi nghĩ việc kể lại những câu chuyện thời chiến không chỉ dành cho những người đã từng trải qua chiến tranh.

Nó còn dành cho những người chưa từng biết chiến tranh là gì.

Như chúng tôi.

Từ Mười Hương đến thế hệ trẻ hôm nay

Tôi sinh ra khi đất nước đã hòa bình.

Tôi chưa từng phải rời gia đình để bước vào một chiến trường.

Tôi chưa từng phải mang một bí danh để bảo vệ đồng đội.

Tôi cũng chưa từng phải đứng trước những thử thách mà Mười Hương từng trải qua.

Nhưng tôi đang được sống trong điều mà thế hệ ông đã từng chiến đấu để bảo vệ: một cuộc sống bình yên.

Và càng hiểu về những người đi trước, tôi càng thấy hòa bình không phải là một điều tự nhiên mà có.

Nó được xây dựng từ tuổi trẻ của rất nhiều người.

Từ những người rời quê hương.

Từ những gia đình chấp nhận xa cách.

Từ những người giữ bí mật dù phải chịu đựng.

Từ những người không chịu khuất phục trước tiền bạc hay sức ép.

Từ những con người đã lựa chọn đất nước trong thời điểm đất nước cần họ nhất.

Ngày hôm nay, chúng tôi không cần phải làm lại những gì thế hệ trước đã làm.

Chúng tôi không cần tìm kiếm chiến tranh để chứng minh lòng yêu nước.

Nhưng chúng tôi có thể tiếp nối họ bằng cách khác.

Học tập nghiêm túc hơn.

Sống có trách nhiệm hơn.

Biết trân trọng gia đình.

Biết giữ lời hứa.

Biết đứng về điều đúng.

Biết sử dụng tri thức của mình để làm những điều có ích cho cộng đồng và đất nước.

Nếu thế hệ trước đã dùng tuổi trẻ để bảo vệ Tổ quốc, thì thế hệ chúng tôi phải biết dùng tuổi trẻ của mình để xây dựng Tổ quốc.

Đó có lẽ là lời cảm ơn thiết thực nhất.

Một cái tên còn ở lại

Khi bắt đầu đọc về Mười Hương, tôi chỉ biết đó là một bí danh.

Nhưng sau khi biết về cuộc đời phía sau cái tên ấy, tôi hiểu rằng một bí danh có thể chứa cả một thời đại.

Mười Hương là Trần Ngọc Ban – một người trẻ đã bước vào cách mạng, một người chiến sĩ đã đi qua chiến trường, một người tù đã giữ vững khí tiết và một người thầy đã truyền lại những gì mình có cho thế hệ sau.

Nhưng ông cũng là biểu tượng cho rất nhiều con người khác – những người có thể chúng ta chưa biết tên, những người đã sống và chiến đấu trong những năm tháng mà đất nước cần họ.

Có những cái tên đã trở thành huyền thoại.

Có những cái tên đã trở thành tên đường, tên phố.

Và cũng có những cái tên có lẽ chỉ còn nằm trong một trang tư liệu cũ.

Nhưng tất cả đều có chung một điều:

Họ từng là những người trẻ.

Họ từng có một cuộc đời riêng.

Họ từng có những người thân để yêu thương, những ngày bình yên để mong ước.

Nhưng khi Tổ quốc cần, họ đã bước lên phía trước.

Nhiều năm đã trôi qua.

Chiến tranh đã trở thành ký ức.

Những bí danh đã dần được trả lại cho những cái tên thật.

Nhưng câu chuyện của họ vẫn cần được kể.

Bởi mỗi lần chúng ta kể lại một câu chuyện, là một lần ký ức được giữ lại.

Mỗi lần một người trẻ biết thêm về một thế hệ, là một lần khoảng cách giữa quá khứ và hiện tại được rút ngắn.

Và mỗi lần chúng ta hiểu hơn về giá trị của hòa bình, là một lần chúng ta hiểu mình cần sống như thế nào hôm nay.

Mười Hương chỉ là một cái tên.

Nhưng phía sau cái tên ấy là cả một lời thề với Tổ quốc.

Và lời thề ấy, dù được nói từ rất nhiều năm trước, vẫn có thể trở thành một câu hỏi dành cho chúng tôi hôm nay:

Nếu thế hệ trước đã trao lại cho chúng ta một đất nước hòa bình, chúng ta sẽ trao lại điều gì cho thế hệ mai sau?

Có lẽ, câu trả lời không nằm ở những điều quá lớn lao.

Nó bắt đầu từ cách mỗi người trẻ sống, học tập, làm việc và có trách nhiệm với đất nước mình.

Để những cái tên từng bị che giấu bởi bí danh không bao giờ bị che khuất bởi sự lãng quên.

Kể lại một câu chuyện – gìn giữ một ký ức.

Gìn giữ một ký ức – tiếp nối một thế hệ.