Mười lăm năm đi tìm những con số của cơ thể người Việt

Một bác sĩ khám cho đứa trẻ Việt Nam vào đầu thập niên 1960 có thể đo được chiều cao, cân nặng, vòng ngực, nhịp tim và dung tích phổi. Nhưng sau khi có những con số ấy, người thầy thuốc phải đối chiếu chúng với tiêu chuẩn nào?

Trong nhiều trường hợp, câu trả lời nằm trong những cuốn sách y học được biên soạn từ số liệu của người châu Âu.

Vấn đề là người Việt Nam không có cùng thể trạng, điều kiện dinh dưỡng, môi trường sống và quá trình phát triển với người châu Âu. Nếu áp dụng máy móc một bộ tiêu chuẩn nước ngoài, một cơ thể hoàn toàn bình thường của người Việt có thể bị đánh giá là quá nhỏ, quá nhẹ hoặc bất thường. Ngược lại, những dấu hiệu bệnh lý cũng có nguy cơ bị bỏ qua vì thiếu mốc tham chiếu phù hợp.

Giáo sư, bác sĩ Nguyễn Tấn Gi Trọng nhận ra rằng một nền y học độc lập không thể chỉ sử dụng kiến thức được dịch từ nước ngoài. Muốn chẩn đoán và điều trị chính xác cho người Việt Nam, trước hết phải biết cơ thể người Việt bình thường có những đặc điểm gì.

Từ câu hỏi tưởng như đơn giản ấy, một công trình kéo dài hơn 15 năm được hình thành.

Nguyễn Tấn Gi Trọng sinh năm 1913. Ông tốt nghiệp bác sĩ y khoa năm 1941 với luận án nghiên cứu về tủy đồ trong bệnh sốt rét, sau đó làm việc tại Phòng Y tế thuộc Sở Hỏa xa Đông Dương.

Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, chính quyền mới đứng trước nhiệm vụ xây dựng nền quân y gần như từ đầu. Nguyễn Tấn Gi Trọng được Đại tướng Võ Nguyên Giáp giao làm Phó Cục trưởng Cục Quân y. Cùng Cục trưởng Vũ Văn Cẩn và những cán bộ đầu tiên, ông tham gia đặt nền móng cho hệ thống quân y của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Đầu năm 1946, trước yêu cầu cấp bách của tình hình mới, Chủ tịch Hồ Chí Minh giao ông phụ trách công tác thông tin, tuyên truyền. Khi toàn quốc kháng chiến bùng nổ, người bác sĩ tạm rời công việc chuyên môn để tham gia một mặt trận khác: chuyển tải chủ trương kháng chiến đến nhân dân và đưa tiếng nói của Việt Nam ra thế giới.

Sau hòa bình lập lại ở miền Bắc, Nguyễn Tấn Gi Trọng trở về với y học và giảng dạy. Ông phụ trách Bộ môn Sinh lý học tại Trường Đại học Y Hà Nội.

Cơ sở ban đầu rất khiêm tốn: một giảng đường cùng một số phương tiện thực tập cũ. Các thiết bị đo lường, hóa chất và tài liệu chuyên ngành đều thiếu. Nhưng chính từ nơi ấy, một trong những công việc cơ bản nhất của sinh lý học Việt Nam được triển khai: xác định các chỉ số bình thường của cơ thể người Việt.

Công việc không thể hoàn thành bằng cách đo vài chục người rồi lấy kết quả trung bình. Các nhà nghiên cứu phải khảo sát nhiều nhóm tuổi, phân biệt nam và nữ, ghi lại quá trình phát triển từ trẻ sơ sinh đến người trưởng thành. Mỗi chỉ số lại cần phương pháp đo thống nhất để kết quả ở nơi này có thể so sánh với nơi khác.

Cân nặng và chiều cao là những số liệu dễ hình dung nhất. Nhưng cơ thể con người còn được phản ánh qua chiều cao khi ngồi, vòng đầu, vòng ngực, vòng bụng, đường kính lồng ngực, nhịp tim, huyết áp, khả năng hô hấp, các thành phần trong máu và nhiều chỉ tiêu sinh hóa khác.

Việc đo phải đủ chính xác để một sai lệch nhỏ không làm thay đổi kết luận. Sau khi thu thập, số liệu còn phải được xử lý bằng phương pháp thống kê trong khi máy tính điện tử chưa phổ biến. Phần lớn phép tính được thực hiện thủ công hoặc bằng những phương tiện rất hạn chế.

Nghiên cứu diễn ra trong hoàn cảnh miền Bắc vừa xây dựng đất nước vừa đối phó chiến tranh phá hoại. Trường học, bệnh viện và phòng thí nghiệm có lúc phải sơ tán. Cán bộ y tế còn phải dành sức lực phục vụ chiến trường. Dù vậy, việc đo đạc, tổng hợp và kiểm tra dữ liệu vẫn tiếp tục.

Nguyễn Tấn Gi Trọng không thực hiện toàn bộ công trình một mình. Ông đóng vai trò tập hợp những nghiên cứu của nhiều thế hệ bác sĩ, nhà sinh lý học, giải phẫu học và nhân trắc học. Những kết quả riêng lẻ về trẻ em, thanh niên, người trưởng thành và các nhóm nghề nghiệp được đưa về cùng một hệ thống để so sánh.

Năm 1967, một hội nghị về hằng số sinh học người Việt Nam được tổ chức tại Hà Nội dưới sự chủ trì của Giáo sư Nguyễn Tấn Gi Trọng. Hội nghị tạo cơ hội để các nhóm nghiên cứu trình bày phương pháp, đối chiếu kết quả và phát hiện những số liệu còn mâu thuẫn.

Hội nghị thứ hai diễn ra năm 1972, khi chiến tranh phá hoại miền Bắc đang ở giai đoạn ác liệt. Cũng trong năm ấy, Hà Nội trải qua cuộc tập kích bằng máy bay B-52 cuối tháng 12. Việc các nhà khoa học vẫn tập hợp, thảo luận và chuẩn hóa số liệu trong hoàn cảnh ấy cho thấy họ không coi nghiên cứu cơ bản là công việc chỉ dành cho thời bình.

Hàng trăm công trình được xem xét qua hai hội nghị. Thành quả cuối cùng được hệ thống trong cuốn “Hằng số sinh học người Việt Nam”, do Nguyễn Tấn Gi Trọng chủ biên, Nhà xuất bản Y học phát hành năm 1975.

Cuốn sách tập hợp hơn 30 nhóm chỉ số về hình thái, sinh lý và sinh hóa. Phần số liệu trẻ em trình bày cân nặng, chiều cao đứng, chiều cao ngồi, vòng đầu, vòng ngực và các kích thước khác theo từng độ tuổi từ sơ sinh đến 15 tuổi, có phân biệt trẻ em trai và trẻ em gái.

Giá trị của công trình không nằm ở việc tìm ra một con số duy nhất áp dụng cho mọi người. Các tác giả nhấn mạnh rằng hằng số sinh học là giá trị trung bình, luôn có một khoảng dao động bình thường. Người thầy thuốc phải kết hợp số liệu với thăm khám lâm sàng và quá trình theo dõi bệnh nhân, không được biến những bảng số thành khuôn mẫu cứng nhắc.

Cuốn sách giúp bác sĩ có cơ sở gần gũi hơn khi đánh giá sự phát triển của trẻ em Việt Nam, khám sức khỏe, nghiên cứu dinh dưỡng và nhận biết những biểu hiện khác thường. Các nhà khoa học cũng có một mốc chung để so sánh sự thay đổi thể lực của người Việt qua từng giai đoạn.

Công trình năm 1975 tất nhiên có giới hạn. Do điều kiện chiến tranh, phần lớn người được khảo sát sinh sống tại các tỉnh phía Bắc; phương tiện đo và xử lý số liệu giữa các nhóm nghiên cứu chưa hoàn toàn đồng bộ. Vì vậy, bộ số liệu chưa thể đại diện đầy đủ cho mọi vùng và dân tộc trên cả nước.

Nhưng chính việc công khai giới hạn ấy thể hiện thái độ nghiêm túc của khoa học. “Hằng số sinh học người Việt Nam” không phải lời kết thúc mà là nền móng để các thế hệ sau tiếp tục khảo sát trên quy mô lớn hơn.

Trong những thập niên tiếp theo, nhiều công trình đã dùng số liệu năm 1975 làm mốc để theo dõi sự thay đổi chiều cao, cân nặng và thể lực của người Việt. Khi điều kiện dinh dưỡng và đời sống cải thiện, các thế hệ sau dần cao hơn, nặng hơn; những bộ số liệu mới của thập niên 1990 và đầu thế kỷ XXI lại được xây dựng để cập nhật các chuẩn tham chiếu.

Nhờ vậy, một đứa trẻ sinh sau chiến tranh không chỉ được so sánh với bạn bè cùng thời mà còn có thể được đặt trong hành trình phát triển thể chất của nhiều thế hệ người Việt Nam.

Bên cạnh nghiên cứu, Nguyễn Tấn Gi Trọng dành gần ba mươi năm xây dựng Bộ môn Sinh lý học. Từ một cơ sở chỉ có giảng đường và vài dụng cụ cũ, bộ môn dần có các phòng thí nghiệm cùng đội ngũ giáo sư, phó giáo sư, tiến sĩ, nghiên cứu sinh và bác sĩ trẻ.

Ông còn tham gia Quốc hội, Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Tổng hội Y học và Hội Sinh lý học Việt Nam. Với những đóng góp cho y tế và giáo dục, ông được phong tặng danh hiệu Nhà giáo Nhân dân, Huân chương Độc lập hạng Nhất cùng nhiều phần thưởng khác.

Giáo sư Nguyễn Tấn Gi Trọng qua đời năm 2006.

Di sản của ông không phải một ca phẫu thuật nổi tiếng hay một loại thuốc mang tên người sáng chế. Đó là hàng nghìn con số tưởng như khô khan: chiều cao, cân nặng, vòng đầu, vòng ngực, nhịp tim và dung tích phổi.

Nhưng phía sau mỗi con số là một khẳng định quan trọng: người Việt Nam phải được nghiên cứu bằng chính dữ liệu của người Việt Nam.

Năm 1975, đất nước thống nhất cũng là năm bộ “Hằng số sinh học người Việt Nam” đầu tiên được xuất bản. Một hành trình mới bắt đầu từ đó – hành trình để nền y học Việt Nam không chỉ tiếp nhận tri thức của thế giới mà còn tự hiểu con người của đất nước mình.