Mười lăm viên đạn cối và trận đầu của Đội nữ cối Xuân Lộc Ngày 12/3/1969, bốn chiến sĩ mang một khẩu cối 60 ly và 15 viên đạn áp sát mục tiêu ở ấp Phú Bình. Trận đánh đầu tiên ấy mở đầu hành trình gần bảy năm chiến đấu của Đội nữ cối Xuân Lộc.

Ngày 12 tháng 3 năm 1969, bốn chiến sĩ rời căn cứ Tân Phong, mang theo một khẩu cối 60 ly và mười lăm viên đạn. Họ đi về phía ấp Phú Bình để nghiên cứu trận địa quanh Ty Cảnh sát của chính quyền Sài Gòn. Đó là trận đánh đầu tiên của một đơn vị mới thành lập, về sau được nhiều người biết đến với tên gọi Đội nữ cối Xuân Lộc.

Đơn vị pháo cối thuộc Ban Chỉ huy quân sự huyện Xuân Lộc ra đời vào cuối năm 1968 để đáp ứng yêu cầu của chiến trường. Tên chính thức của đơn vị là đội trợ chiến hoặc đội cối Xuân Lộc. Vì phần lớn thành viên là nữ, nhân dân và đồng đội thường gọi bằng cái tên gần gũi hơn: Đội nữ cối Xuân Lộc.

Bốn người thực hiện nhiệm vụ đầu tiên gồm Nguyễn Hoàng Nghiệp, Hồng, Ngọc và Chấn. Từ căn cứ đến ấp Phú Bình, họ phải vượt qua địa hình đất đá gồ ghề. Mục tiêu lại nằm gần nhà dân, vừa khó quan sát vừa có nguy cơ bị phát hiện. Muốn đánh chính xác mà không ảnh hưởng đến người dân, họ phải tiếp cận thật gần và tính toán cẩn thận.

Khi bò đến sát hàng rào, tổ trinh sát nhận thấy khoảng cách đến mục tiêu chỉ còn khoảng ba trăm mét. Phía dưới hàng rào có những tảng đá có thể dùng làm vật chắn. Thay vì quay về báo cáo rồi tổ chức một cuộc tiến công khác, bốn chiến sĩ quyết định tận dụng thời cơ. Họ đưa khẩu cối vào vị trí, bố trí mười lăm viên đạn và chuẩn bị bắn thẳng vào mục tiêu.

Đó là một quyết định táo bạo. Một khẩu cối thường được sử dụng để bắn cầu vồng từ vị trí được che khuất, nhưng trong hoàn cảnh ấy, các chiến sĩ phải đặt cối gần mục tiêu và bắn với góc thấp hơn. Khoảng cách ngắn làm tăng độ chính xác, đồng thời cũng khiến họ dễ bị phát hiện và đánh trả. Mười lăm viên đạn là toàn bộ hỏa lực mà tổ có trong tay.

Loạt đạn bất ngờ đã đánh trúng mục tiêu. Trận đầu hoàn thành nhiệm vụ và chứng minh rằng đơn vị nhỏ, trang bị không nhiều nhưng biết quan sát địa hình, lựa chọn thời cơ và phối hợp chặt chẽ vẫn có thể tạo ra hiệu quả lớn. Quan trọng hơn, thành công ấy tạo niềm tin cho những nữ pháo thủ còn rất trẻ trong những trận chiến tiếp theo.

Cuộc sống của Đội nữ cối Xuân Lộc là những ngày hành quân với nhiều loại vũ khí trên người. Ngoài súng cá nhân và lựu đạn, các chiến sĩ còn phải mang cối 60 ly hoặc 82 ly cùng đạn dược. Có người vào đội khi mới mười sáu tuổi. Nhiều thành viên xuất thân từ gia đình nông dân, trình độ học vấn còn hạn chế, nhưng qua huấn luyện và thực tiễn họ dần làm chủ cách tính góc bắn, cự ly và phối hợp khẩu đội.

Những người lính trẻ ấy không chỉ đánh phối hợp với bộ binh mà còn nhiều lần độc lập tác chiến. Hoạt động của đội trải rộng từ Định Quán, Túc Trưng đến Gia Ray, Bảo Chánh và Tân Phong. Sự chính xác của các loạt cối khiến đối phương có lúc tưởng rằng lực lượng chủ lực đã xuất hiện tại địa bàn.

Hành trình của đơn vị kéo dài gần bảy năm, từ sau Tết Mậu Thân 1968 đến mùa xuân năm 1975. Trong thời gian đó, Đội nữ cối Xuân Lộc tham gia hơn một trăm trận, trong đó có hàng chục trận độc lập tác chiến. Đằng sau thành tích là những mất mát không thể bù đắp. Nguyễn Hoàng Nghiệp, người có mặt trong trận đầu và sau này giữ cương vị đội trưởng, đã hy sinh khi đang nghiên cứu trận địa. Nhiều đồng đội khác cũng không kịp nhìn thấy ngày đất nước thống nhất.

Tháng 4 năm 1975, Đội nữ cối Xuân Lộc tiếp tục chiến đấu trên địa bàn được coi là “cánh cửa thép” phía đông Sài Gòn. Các nữ pháo thủ sử dụng pháo, cối để yểm trợ bộ đội chủ lực, chặn lực lượng tiếp viện và đánh vào các vị trí dọc quốc lộ 1. Đến 17 giờ 30 phút ngày 9 tháng 4, nhiều vị trí tại Cầu Sập, Xuân Phú và ngã tư Ông Đồn bị đánh chiếm, mở đường cho những thắng lợi tiếp theo ở Xuân Lộc và Long Khánh.

Nhiều năm sau chiến tranh, cựu chiến binh Đỗ Thị Thuận vẫn nhớ rõ những chặng đường của đơn vị. Bà từng gia nhập đội khi còn trẻ, rồi được đồng đội tín nhiệm giao nhiệm vụ đội trưởng sau khi người chỉ huy trước đó hy sinh. Sau hòa bình, bà tiếp tục học tập, công tác tại nhiều cơ quan của huyện và làm việc trong lĩnh vực tư pháp.

Năm 2012, Đội cối Xuân Lộc được trao tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Sự ghi nhận đến sau nhiều thập niên, nhưng câu chuyện của đơn vị đã sống từ lâu trong ký ức người dân địa phương.

Mười lăm viên đạn trong trận đầu không chỉ mở màn cho lịch sử chiến đấu của một đơn vị. Chúng nhắc rằng lòng dũng cảm luôn cần đi cùng sự quan sát, tính toán và trách nhiệm với nhân dân. Bốn con người giữa địa hình xa lạ đã không hành động liều lĩnh; họ bình tĩnh tìm điểm tựa, đo khoảng cách và chọn đúng thời cơ. Chính sự kết hợp giữa ý chí và trí tuệ ấy đã giúp những người lính bình dị tạo nên một câu chuyện còn được nhắc lại sau hơn nửa thế kỷ.