Mười sáu ngày để tiếng nói Việt Nam bay qua biên giới

Sáng ngày 7 tháng 9 năm 1945, tại căn phòng làm việc ở số 4 phố Đinh Lễ, Hà Nội, một nhóm cán bộ trẻ ngồi quanh những trang giấy còn thơm mùi mực. Nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa ra đời được năm ngày. Đất nước chưa có một đài phát thanh quốc gia hoàn chỉnh, nhưng chỉ ít giờ nữa, họ phải làm cho tiếng nói của quốc gia độc lập vang lên trên sóng điện.

Người chủ trì công việc là Trần Lâm, tên khai sinh Trần Quảng Vận. Khi ấy ông mới 23 tuổi.

Không lâu trước đó, Trần Lâm còn là thành viên Đội Tuyên truyền xung phong nội thành Hà Nội. Ông tham gia phong trào Truyền bá quốc ngữ, hoạt động trong giới sinh viên yêu nước và làm công tác tuyên truyền cho Mặt trận Việt Minh. Trong những ngày sục sôi của Cách mạng Tháng Tám, ông cùng đồng đội xuất hiện tại các cuộc mít tinh, đem cờ đỏ sao vàng và lời kêu gọi khởi nghĩa đến với quần chúng.

Ngày 22 tháng 8 năm 1945, ông cùng một số cán bộ được truyền đạt chỉ thị chuẩn bị thành lập đài phát thanh quốc gia. Chính quyền cách mạng vừa giành được, mọi thứ đều thiếu: thiếu máy móc, phòng thu, người viết tin, phát thanh viên và cả kinh nghiệm tổ chức một chương trình hoàn chỉnh.

Nhưng một quốc gia độc lập cần có tiếng nói của mình.

Báo in phải mất thời gian để in ấn và vận chuyển. Trong khi đó, sóng phát thanh có thể vượt qua sông núi, biên giới và những phòng tuyến quân sự. Một bản tin phát từ Hà Nội có thể đến với đồng bào ở xa, đến những lực lượng đang làm nhiệm vụ và cả thính giả nước ngoài. Trong hoàn cảnh nền độc lập còn non trẻ, đài phát thanh vừa là phương tiện thông tin vừa là một lời khẳng định rằng trên bản đồ thế giới đã xuất hiện một nhà nước Việt Nam mới.

Trần Lâm và các cộng sự chỉ có 16 ngày để biến yêu cầu ấy thành hiện thực.

Những người làm nội dung tập hợp tại số 4 Đinh Lễ. Bộ phận kỹ thuật sử dụng studio ở số 4 Phạm Ngũ Lão và kết nối chương trình bằng đường dây cáp tới trạm phát tại Bạch Mai. Thiết bị còn thô sơ, sự phối hợp giữa phòng đọc và máy phát phải được tính toán cẩn thận. Chỉ một trục trặc trên đường dây cũng có thể khiến toàn bộ chương trình im tiếng.

Ngày 2 tháng 9, nhóm kỹ thuật đã thử truyền trực tiếp lời Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập tại Quảng trường Ba Đình bằng một máy phát công suất khoảng 300 watt. Do điều kiện kỹ thuật, âm thanh còn nhiễu và vùng phủ sóng chưa rộng. Cuộc thử nghiệm ấy cho những người thực hiện thêm kinh nghiệm, nhưng cũng nhắc họ rằng buổi phát thanh chính thức phải được chuẩn bị chu đáo hơn.

Ngày 5 tháng 9, Trần Lâm chủ trì cuộc họp quyết định những vấn đề quan trọng nhất. Đài phát thanh quốc gia sẽ mang tên “Đài Tiếng nói Việt Nam”. Lời mở đầu phải nói rõ danh tính và vị thế của đất nước mới. Nhạc hiệu được chọn là bài “Diệt phát xít” của nhạc sĩ Nguyễn Đình Thi. Ngày phát sóng chính thức được ấn định là 7 tháng 9 năm 1945.

Tên gọi “Tiếng nói Việt Nam” vừa giản dị vừa có ý nghĩa sâu sắc. Đó không phải tiếng nói của một thành phố hay một tổ chức riêng lẻ, mà là tiếng nói đại diện cho cả quốc gia. Trong bối cảnh các thế lực bên ngoài còn chưa thừa nhận đầy đủ nền độc lập của Việt Nam, từng chữ trong lời xướng đều mang ý nghĩa chính trị.

Sáng 7 tháng 9, mọi người có mặt từ sớm. Chương trình đầu tiên vẫn chưa có một khuôn mẫu nào để làm theo. Những cán bộ trẻ phải tự quyết định cách mở đầu, thứ tự các nội dung và cách chuyển từ phần tiếng Việt sang phần đối ngoại.

Trần Lâm phân công Nguyễn Văn Nhất chấp bút toàn bộ chương trình và viết lời phi lộ. Nội dung trung tâm được thống nhất là toàn văn bản Tuyên ngôn Độc lập mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đọc tại Ba Đình. Các bộ phận đối ngoại khẩn trương chuyển những nội dung quan trọng sang tiếng Pháp, tiếng Anh và tiếng Trung Quốc.

Hai phát thanh viên Nguyễn Văn Nhất và Dương Thị Ngân được giao đọc chương trình tiếng Việt. Họ không chỉ đọc một văn bản. Qua giọng nói của họ, hàng triệu người sẽ lần đầu được nghe một đài phát thanh tự giới thiệu từ thủ đô của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Trần Lâm đi lại giữa các bộ phận, kiểm tra bản thảo, việc dịch tin và sự phối hợp với kỹ thuật. Mọi người làm việc trong một áp lực đặc biệt: chương trình không thể hoãn, bởi ngày giờ lên sóng đã được quyết định; nhưng cũng khó có cơ hội sửa chữa nếu một sai sót nghiêm trọng xảy ra ngay trong lần phát đầu tiên.

Đến 11 giờ 30 phút, tín hiệu được truyền từ studio ở phố Phạm Ngũ Lão theo đường cáp về trạm Bạch Mai. Máy phát bắt đầu đưa chương trình lên không trung. Trên nền nhạc “Diệt phát xít”, lời xướng trang trọng vang lên:

“Đây là Tiếng nói Việt Nam, phát thanh từ Hà Nội, Thủ đô nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.”

Trong căn phòng nhỏ, những người đã thức nhiều đêm chuẩn bị hiểu rằng thời khắc họ chờ đợi đã đến. Không có một buổi lễ lớn, không có hàng vạn người đứng chứng kiến như tại Quảng trường Ba Đình. Chỉ có micro, dây dẫn, máy phát và những con người đang lặng đi trước âm thanh truyền ra từ chiếc loa kiểm thính.

Sau lời mở đầu là bản Tuyên ngôn Độc lập. Hai phát thanh viên thay nhau đọc toàn văn bản tuyên ngôn, đưa lời khẳng định về quyền độc lập của dân tộc Việt Nam lên sóng phát thanh. Chương trình còn thông tin về phiên họp đầu tiên của Chính phủ lâm thời ngày 3 tháng 9 và những nhiệm vụ cấp bách của đất nước: chống đói, chống nạn mù chữ, tổ chức Tổng tuyển cử, bãi bỏ các thứ thuế bất công và xây dựng đời sống mới.

Chương trình đầu tiên kéo dài khoảng 90 phút, gồm nội dung đối nội, đối ngoại và âm nhạc. Tin tức bằng tiếng nước ngoài giúp thông điệp từ Hà Nội vượt khỏi phạm vi lãnh thổ. Sóng vô tuyến không cần giấy thông hành; một khi được phát lên không trung, nó có thể đến với bất cứ người nghe nào có máy thu phù hợp.

Buổi phát thanh kết thúc, nhưng công việc của Trần Lâm và đồng nghiệp chỉ vừa bắt đầu. Ngày hôm sau, họ tiếp tục chuẩn bị tuyên truyền về cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên. Trong những năm kháng chiến, Đài Tiếng nói Việt Nam phải nhiều lần di chuyển, hoạt động trong điều kiện bom đạn nhưng vẫn cố gắng duy trì làn sóng.

Từ một cơ sở ban đầu hết sức thiếu thốn, Trần Lâm gắn bó hơn bốn thập niên với ngành phát thanh và truyền hình Việt Nam. Ông trở thành Tổng Biên tập đầu tiên của Đài Tiếng nói Việt Nam, sau đó giữ nhiều trọng trách trong ngành báo chí. Nhưng dấu mốc đặc biệt nhất trong cuộc đời ông vẫn là 16 ngày của tháng Tám và tháng Chín năm 1945, khi một nhóm người trẻ dựng nên tiếng nói chính thức của đất nước.

Ngày nay, phát thanh viên có thể đọc tin trong những phòng thu hiện đại; tín hiệu được truyền bằng vệ tinh và internet đến khắp thế giới. Thế nhưng mỗi khi lời xướng “Đây là Tiếng nói Việt Nam…” vang lên, trong âm thanh ấy vẫn còn dấu ấn của căn phòng nhỏ năm 1945, của những bản thảo được viết gấp và những thiết bị được kết nối trong thiếu thốn.

Trần Lâm cùng các cộng sự đã chứng minh rằng một nền độc lập không chỉ được xác lập bằng lá cờ và văn kiện. Nền độc lập ấy còn phải có tiếng nói riêng — một tiếng nói đủ rõ ràng để đồng bào nhận ra nhau, đủ tự tin để giới thiệu đất nước với thế giới và đủ bền bỉ để vượt qua những năm tháng chiến tranh.

Đúng 11 giờ 30 phút ngày 7 tháng 9 năm 1945, tiếng nói ấy đã cất lên từ Hà Nội.