N'Trang Lơng, anh hùng của các dân tộc Tây Nguyên

N’Trang Lơng sinh năm 1870, tại một buôn nhỏ của người M’nông nằm nép mình bên dòng Đắk R’tih (phía Bắc cao nguyên Đắk Lắk). Ông là một tù trưởng có uy tín và tầm ảnh hưởng sâu rộng trong vùng. Đầu năm 1909, khi thực dân Pháp mở cuộc bình định các buôn, làng M’nông nhằm chuẩn bị cho việc thành lập cái gọi là “Tỉnh M’nông, S’tiêng tự trị” ở Tây Nguyên, nhiều người M’nông, S’tiêng, Gia Rai, Ba Na... không chịu nổi sự đàn áp, khủng bố của quân địch đã phải bỏ buôn, làng chạy vào rừng lánh nạn.

Không chỉ là một thủ lĩnh giàu lòng yêu nước và có uy tín, N’Trang Lơng còn là nhà tổ chức quân sự tài ba. Trong đội quân của mình, ngoài phiên chế lực lượng thành hai bộ phận chủ yếu như đã nêu ở trên, N’Trang Lơng còn tổ chức ra Đội Bal Ty Lah Bôn Lan. Lực lượng đặc biệt này vừa làm nhiệm vụ cảnh giới, do thám phát hiện những cuộc càn quét của quân địch rồi báo tin cho các đội nghĩa quân; vừa là sợi dây liên lạc giữa các thủ lĩnh và các đội nghĩa binh. Đội quân đặc biệt này còn có nhiệm vụ bám cơ sở tuyên truyền, vận động đồng bào các dân tộc trên địa bàn tham gia phong trào chống thực dân Pháp. Một số thư tịch và điền dã cho biết, vốn là một thủ lĩnh coi trọng công tác vận động quần chúng, nên trong nhiều trường hợp, đích thân thủ lĩnh N’Trang Lơng cùng vợ con và cả một số thủ lĩnh khác trực tiếp đưa Đội Bal Ty Lah Bôn Lan đến các buôn, làng vận động đồng bào các dân tộc.

Là một tù trưởng giàu lòng yêu nước, có chí căm thù giặc sâu sắc, N’Trang Lơng đã thổi bùng lên ngọn lửa đấu tranh cho đồng bào các dân tộc Tây Nguyên. Bằng uy tín và tài năng quân sự thiên bẩm của mình, N’Trang Lơng đã giương cao ngọn cờ đoàn kết các dân tộc và trở thành một vị thủ lĩnh nổi tiếng, đồng thời là linh hồn của phong trào chống thực dân Pháp tại Tây Nguyên trong suốt gần 25 năm.