N’TRANG LƠNG – NGƯỜI GỌI CẢ ĐẠI NGÀN ĐỨNG LÊN

Ngày ấy, Tây Nguyên chưa có những con đường rộng mở như hôm nay.

Chỉ có núi rừng.

Những con suối len qua đại ngàn. Những buôn làng nằm cách xa nhau. Và giữa vùng đất ấy, người dân phải đối mặt với sự áp đặt, cướp bóc và đàn áp của thực dân Pháp.

N’Trang Lơng sinh năm 1870, là người M’nông, quê ở Bu Par. Ông là một tù trưởng có uy tín, được người dân trong vùng kính trọng bởi sự hiểu biết, khả năng tổ chức và tinh thần bênh vực buôn làng.

Nhưng rồi ông nhận ra một điều:

Nếu từng buôn làng đứng riêng lẻ, họ sẽ khó có thể chống lại một lực lượng mạnh hơn rất nhiều.

Vì thế, năm 1912, N’Trang Lơng cùng các tù trưởng, già làng tập hợp lực lượng, xây dựng căn cứ và phát động cuộc khởi nghĩa chống Pháp.

Từ những buôn làng của người M’nông, phong trào dần lan rộng.

Người M’nông.

Người Mạ.

Người S’tiêng.

Nhiều cộng đồng cùng tham gia vào cuộc đấu tranh.

Một người tù trưởng đã trở thành người kết nối những buôn làng vốn cách xa nhau bằng núi rừng.

Và đại ngàn Tây Nguyên bắt đầu trở thành chiến trường.

N’Trang Lơng không có trong tay một đội quân được trang bị hiện đại.

Nghĩa quân chủ yếu sử dụng cung nỏ, gươm giáo, súng thô sơ, dựa vào địa hình rừng núi để tổ chức những trận đánh bất ngờ rồi nhanh chóng rút vào rừng. Chính cách đánh ấy khiến quân Pháp nhiều lần gặp khó khăn khi tiến sâu vào căn cứ.

Nhưng nếu phải chọn một trận đánh tiêu biểu nhất trong cuộc khởi nghĩa, đó là trận Bu Nôrp năm 1914.

Khi ấy, Henri Maitre – một viên chức thực dân giữ vai trò quan trọng trong việc thiết lập và duy trì bộ máy cai trị tại vùng M’nông – trở thành mục tiêu của nghĩa quân.

N’Trang Lơng đã tổ chức một trận đánh bằng cách nghi binh và phục kích.

Tháng 7 năm 1914, nghĩa quân tiêu diệt Henri Maitre tại Bu Nôrp.

Tin ấy lan đi giữa núi rừng.

Đối với nghĩa quân, đó không chỉ là một chiến thắng quân sự.

Nó chứng minh rằng những con người tưởng như chỉ có cung nỏ và núi rừng trong tay vẫn có thể đánh vào bộ máy cai trị của đối phương.

Nhưng cuộc chiến không kết thúc ở đó.

N’Trang Lơng tiếp tục chiến đấu.

Năm này qua năm khác.

Từ 1912 đến 1935, ông kiên trì duy trì lực lượng giữa những cuộc truy quét ngày càng khốc liệt. Có lúc nghĩa quân tập hợp được hàng nghìn người; căn cứ liên tục thay đổi, dựa vào địa hình hiểm trở của vùng cao nguyên để tồn tại và chiến đấu.

Hơn hai mươi năm.

Một đời người có thể đi qua rất nhiều đổi thay trong khoảng thời gian ấy.

Nhưng N’Trang Lơng vẫn ở lại với cuộc khởi nghĩa.

Đến tháng 5 năm 1935, quân Pháp mở một cuộc tấn công lớn vào căn cứ. Lực lượng nghĩa quân lúc này gặp nhiều khó khăn về lương thực, vũ khí và quân số.

Trong trận chiến cuối cùng tại Bu Par, N’Trang Lơng bị thương nặng.

Ông qua đời ngày 23/5/1935.

Nhưng câu chuyện không kết thúc cùng người thủ lĩnh.

Phong trào do ông lãnh đạo vẫn tiếp tục thêm một thời gian, đến năm 1936 mới chấm dứt.

Có lẽ đó chính là điều đáng nhớ nhất về N’Trang Lơng.

Ông không chỉ để lại những trận đánh.

Ông để lại một cách tập hợp con người.

Từ những buôn làng giữa đại ngàn, ông đã tạo nên một lực lượng đoàn kết đủ sức chống lại một thế lực mạnh hơn trong suốt nhiều năm.

Ngày nay, tên N’Trang Lơng vẫn hiện diện trên những con đường, trường học và công trình tưởng niệm ở Tây Nguyên. Năm 2022, Đắk Nông khánh thành tượng đài N’Trang Lơng tại Gia Nghĩa nhân kỷ niệm 110 năm phong trào khởi nghĩa.

Hơn một thế kỷ đã trôi qua.

Rừng núi Tây Nguyên vẫn còn đó.

Những buôn làng ngày xưa đã đổi thay.

Nhưng câu chuyện về người tù trưởng năm ấy vẫn được nhắc lại như một phần ký ức của vùng đất.

N’Trang Lơng đã nằm lại giữa đại ngàn.

Nhưng điều ông để lại không nằm dưới một nấm mộ.

Nó nằm trong ký ức của những buôn làng từng đứng cạnh nhau, trong những con đường mang tên ông, và trong câu chuyện về một người đã biết rằng:

Muốn giữ lấy buôn làng, trước hết phải biết cùng nhau đứng lên.